Etapy analizy systemowej według E. P. Gołubkowa
- Sformułowanie problemu
- Badanie
- Analiza
- Wstępny osąd
- Potwierdzenie
- Ostateczny osąd
- Wdrożenie podjętej decyzji
Analiza systemowa jest zazwyczaj prowadzona metodą iteracyjnego przybliżania się do wymaganych wyników i obejmuje następujące etapy (procedury).
1. Sformułowanie problemu
Ten etap obejmuje określenie celów ostatecznych i zakresu zagadnień wymagających rozwiązania, analizę warunków, w jakich funkcjonuje system, oraz ustalenie ograniczeń nałożonych na warunki jego działania.
2. Badanie
Identyfikowane, analizowane i syntetyzowane są dane niezbędne do rozwiązania problemu; badana jest struktura analizowanego systemu (problemu); ustalane są zależności; identyfikowane są różne warianty działań prowadzących do rozwiązania problemu. Podczas wstępnej analizy problemu należy dążyć do wskazania jak najpełniejszego zbioru możliwych rozwiązań.
Zazwyczaj istnieje kilka różnych wariantów osiągnięcia celów. W takim przypadku na etapie badania konieczne jest wybranie wariantów do szczegółowego rozpatrzenia w kolejnych etapach analizy, przy czym należy wykluczyć oczywiście nieracjonalne warianty działania. Specjaliści od analizy systemowej, aby uniknąć wąskiego, resortowego podejścia, powinni znać różne punkty widzenia na rozwiązywany problem.
Współczesne problemy planowania i zarządzania są złożone, a ich rozwiązanie wymaga uwzględnienia całego zestawu kluczowych czynników, które na nie wpływają. Uproszczenie zadania do rozpatrywania poszczególnych elementów z pominięciem ich wzajemnych powiązań prowadzi do błędnych decyzji. Najpełniejszych rezultatów można oczekiwać, gdy w skład grupy badawczej prowadzącej analizę systemową wchodzi specjalista posiadający przynajmniej ogólne rozeznanie w problemie jako całości.
Dwa pierwsze etapy są najsłabiej sformalizowane. Przy określaniu celów działania i dróg ich osiągnięcia należy w największym stopniu opierać się na twórczym myśleniu, wcześniejszym doświadczeniu zawodowym oraz intuicji specjalistów prowadzących analizę systemową i podejmujących decyzję.
3. Analiza
Ten etap obejmuje budowę modeli, dobór kryteriów skuteczności i wykorzystanie ich do przewidywania konsekwencji wyboru określonego wariantu działania oraz porównanie różnych wariantów rozwiązań pod kątem tych konsekwencji. Ponieważ modele są konstruowane dla określonego zakresu zmienności parametrów, analiza wyników powinna być prowadzona w tych granicach.
Metody i modele ekonomiczno-matematyczne dysponują dużymi możliwościami; nie należy jednak zapominać, że powinny być stosowane w połączeniu z nieformalnymi metodami analizy systemowej, w przeciwnym razie problem może zostać uproszczony, a nawet zniekształcony do tego stopnia, że straci wartość praktyczną. Niektóre problemy można rozwiązać jedynie metodami nieformalnymi.
W wyniku analizy porównawczej różnych wariantów rozwiązania powstałych problemów opracowywane są rekomendacje dla decydenta. To właśnie stanowi w istocie produkt analizy systemowej. Jednak rozważanie procesu analizy systemowej byłoby niepełne bez krótkiego opisu kolejnych etapów doprowadzenia jej rekomendacji do praktycznej realizacji.
4–5. Wstępny osąd i potwierdzenie podjętych decyzji
Na podstawie danych uzyskanych na drugim i trzecim etapie analizy systemowej, a także wszelkich innych dostępnych informacji, wybierane są najlepsze drogi osiągnięcia celów oraz formułowane są wnioski i rekomendacje dotyczące sposobu działania. Jak wspomniano wyżej, przy wyborze określonego wariantu rozwiązania decydent może uwzględniać dodatkowe czynniki nieznane analitykom systemowym.
6. Ostateczny osąd (ostateczny wybór najlepszego wariantu rozwiązania)
Dokonuje się go na podstawie eksperymentalnej weryfikacji wyników czwartego etapu analizy.
7. Wdrożenie podjętej decyzji
Podjęta decyzja jest przekazywana osobom odpowiedzialnym za jej realizację, organizowane jest jej wykonanie i monitorowanie, a w razie potrzeby wprowadzane są korekty do decyzji.
Każda analiza w większym lub mniejszym stopniu zawiera te siedem etapów. Pierwszy etap jest realizowany wspólnie przez decydenta i osoby przygotowujące decyzję (analityków systemowych). Etapy badania i analizy są wykonywane przez analityków systemowych. Czwarty i szósty etap analizy systemowej są zazwyczaj realizowane przez kierownika podejmującego decyzję, natomiast piąty może być wykonywany przez analityków za pomocą symulacji lub może nie być wykonywany w ogóle.
Powyżej przedstawiono dość wyraźny podział na etapy. W praktyce taki wyraźny podział rzadko istnieje, ponieważ w mniejszym lub większym stopniu etapy są realizowane równolegle. Opisana sekwencja etapów analizy systemowej zwykle nie ogranicza się do jednej iteracji. Rzadko zdarza się, aby problem udało się rozwiązać za pierwszym razem. Możliwy jest powrót z dowolnego etapu analizy do etapów wcześniejszych. Analiza systemowa jest zatem procesem iteracyjnym. Dlatego podczas analizy konieczne jest zachowanie elastyczności, ponowna ocena wyników, a w niektórych przypadkach rewizja pomysłów pierwotnie przyjętych w analizie. Takich ponownych ocen wyników nie należy uważać za zmarnowany wysiłek. Oczywiście nieustanne zmiany celów, dróg i środków ich osiągania są niedopuszczalne, ponieważ utrudniają jasną orientację. Równie niebezpieczne jest jednak dążenie do rozwiązania danego problemu wbrew rzeczywistemu biegowi wydarzeń.