Problem

Problem:

• złożone pytanie teoretyczne lub praktyczne wymagające zbadania i rozwiązania; sytuacja sprzeczna, przejawiająca się jako przeciwstawne stanowiska w wyjaśnianiu pewnych zjawisk, obiektów lub procesów i wymagająca adekwatnej teorii dla swojego rozwiązania;
• przeszkoda na drodze do osiągnięcia ustalonego celu. Sytuację nazywa się problemową, gdy działania nie można prowadzić za pomocą wcześniej przyjętych metod, a osiągnięcie pożądanego wyniku w zmienionych warunkach jest utrudnione lub niemożliwe;
• rozbieżność między stanem istniejącym a wymaganym (docelowym) stanem systemu w danych warunkach otoczenia w danym momencie.

Sytuacja problemowa:

• realny zbiór okoliczności, które ktoś uznaje za niesatysfakcjonujące i chce zmienić.
• uświadomienie sobie, powstające w trakcie pracy praktycznej lub teoretycznej, że wcześniej zdobyta wiedza jest niewystarczająca, oraz wynikająca z tego potrzeba nowej wiedzy, realizowana poprzez celowe poszukiwania.

Jednym z centralnych pojęć współczesnej analizy systemowej jest problem systemowy, który odnosi się do problemów mających pewne wspólne, rozpoznawalne cechy. Choć nie da się zdefiniować tego pojęcia precyzyjnie w jednej, wyczerpującej formule, na podstawie doświadczenia badań naukowych można uogólnić cechy wyróżniające takie problemy. Należą do nich:

• Brak struktury lub słaba struktura.
• Brak formalizacji lub słaba formalizacja.
• Sprzeczność.
• Niepewność.
• Niejednoznaczność.
• Nieformalny charakter.
• Złożoność.

Charakterystyki sytuacji problemowej jako przeszkody w osiągnięciu celu:

• wysoki stopień niepewności (brak lub niedostatek informacji)
• obecność wyraźnych lub istotnych sprzeczności w opisie lub ocenie sytuacji
• słaba struktura lub całkowity brak struktury
• niemożliwość formalizacji lub słaba formalizacja sytuacji problemowej

Pojęcie struktury problemu, wprowadzone przez H. Simona i A. Newella (1958), dotyczy równowagi między informacją kwantytatywną a kwalitatywną, obiektywną a subiektywną, opisującą dany problem.

Problemy dobrze ustrukturyzowane, czyli dobrze formalizowalne, dopuszczają sformułowanie kwantytatywne; ich najbardziej istotne zależności są wyrażane za pomocą modeli obiektywnych i przedstawiane w formie symbolicznej, gdzie symbole przyjmują wartości numeryczne. Problemy nieustrukturyzowane, czyli niesformalizowalne, mają jedynie opisy kwalitatywne, słowne, oparte na subiektywnych ocenach poszczególnych osób, a zależności kwantytatywne między najważniejszymi charakterystykami problemu są nieobecne lub nieznane. Problemy słabo ustrukturyzowane, czyli słabo formalizowalne, zajmują pozycję pośrednią: łączą składniki kwantytatywne i kwalitatywne, ale dominują w nich aspekty słabo zdefiniowane i niedostatecznie poznane.

Merytoryczną dynamikę problemów systemowych można opisać jedynie za pomocą możliwych scenariuszy lub wariantów rozwoju wydarzeń. Wynika to z tego, że zwykle nie ma wyczerpujących danych dotyczących trzech kluczowych zależności: (1) okoliczności otaczających problem; (2) jego związków z innymi problemami; oraz (3) zasobów potrzebnych do jego rozwiązania. Nie da się przewidzieć wszystkich sytuacji, które wystąpią przy rozwiązywaniu problemu systemowego. Początkowo widoczna część problemu systemowego stanowi tylko niewielką część całkowitej informacji potrzebnej do jego rozwiązania, natomiast pozostała część pozostaje ukryta i ujawnia się jedynie w trakcie badania. Ponadto problemy systemowe wiążą się z wieloma nieoczywistymi metodami i podejściami do rozwiązania, ale pełnego zestawu możliwych wariantów nie można ustalić z wyprzedzeniem.

Problemy systemowe dotyczą wielu dyscyplin naukowych, jednak żadna pojedyncza dyscyplina nie jest w stanie zaproponować skutecznych metod ich całościowego rozwiązania. Tradycyjne dyscypliny celowo zawężają swój zakres — z tego powodu, że tylko w ten sposób można uzyskać praktycznie istotne wyniki. W przeciwieństwie do tego analiza systemowa wymaga integracji interesów naukowych i praktycznych poza ramami jakiejkolwiek pojedynczej teorii, niezależnie od jej siły predykcyjnej. Problem systemowy można skutecznie rozwiązać jedynie poprzez zestawienie zbioru metod i wiedzy naukowej o złożoności odpowiadającej złożoności problemu, obejmującego pełny zakres aspektów i przejawów badanego obiektu.

Wiedza i metody różnych dziedzin nauki nie mogą samodzielnie utworzyć takiego kompleksu, ponieważ brakuje im koordynacji i ukierunkowanego działania. Potrzebny jest więc mechanizm systemotwórczy — zdolny do zarządzania poszczególnymi elementami, koordynowania wyników badań i koncentrowania wysiłków na najważniejszych kierunkach. Analiza systemowa spełnia tę funkcję koordynującą i integrującą.

Problemy systemowe dotyczą wielu niejednorodnych aspektów substancji, w której powstają, a aspekty te są ze sobą powiązane wzajemnymi wpływami. Próby uproszczenia problemu poprzez wyłączenie tzw. „nieistotnych” aspektów mogą prowadzić do błędów. Jednocześnie chęć uwzględnienia wszystkich aspektów sprawia, że problem staje się niesterowalny i praktycznie nierozwiązywalny. W przestrzeni parametrów każdego problemu systemowego istnieje obszar kompromisu. Poszukiwanie tego obszaru jest jednym z najważniejszych pragmatycznych zadań analizy systemowej.