Pojęcie „celu” oraz pojęcia pokrewne, takie jak „celowość”, „ukierunkowanie na cel” i „zasadność”, są związane z rozwojem systemu. Rozwój systemu ma sens tylko wtedy, gdy jest powiązany z celem. Jedna z definicji systemu mówi, że jest to środek osiągania celu.
W zależności od etapu zrozumienia obiektu i fazy analizy systemowej, pojęcie „celu” nabiera różnych odcieni znaczeniowych — od idealnych dążeń po konkretne cele jako końcowe rezultaty osiągalne w określonym przedziale czasu, niekiedy sformułowane nawet w kategoriach produktu końcowego działania.
Jeśli cel sformułowany jest abstrakcyjnie lub leży poza zasięgiem, bezcelowe jest mówienie o wyborze trajektorii jego osiągnięcia; w takich przypadkach można jedynie wybrać kierunek rozwoju systemu. W miarę pogłębiania wiedzy o systemie możliwe staje się dokładniejsze określenie pożądanego stanu końcowego. Tak więc rozumienie i sformułowanie celu zależy od głębokości wiedzy o systemie i może być doprecyzowywane oraz uszczegóławiane w miarę rozwoju rozumienia systemu.
Cel:
- Rezultat, ku któremu skierowane są wysiłki.
- Obraz pożądanej przyszłości (cel subiektywny) lub rzeczywisty stan przyszły (cel obiektywny).
- Idealny lub realny obiekt świadomego lub nieświadomego dążenia podmiotu; ostateczny rezultat, ku któremu celowo zmierza proces; świadomy obraz przewidywanego rezultatu.
- Sytuacja lub zakres sytuacji, które muszą zostać osiągnięte poprzez funkcjonowanie systemu w określonym przedziale czasu. Cel może być definiowany przez wymagania dotyczące wskaźników skuteczności, zasobochłonności lub terminowości funkcjonowania systemu, bądź przez trajektorię osiągnięcia danego rezultatu. Z reguły cel dla systemu jest wyznaczany przez system wyższego rzędu (nadsystem) — czyli ten, w którym rozpatrywany system jest elementem.
- Cele łączą teraźniejszość z przyszłością, pełniąc funkcję rezultatów do osiągnięcia i zapewniając sprzężenie zwrotne z przyszłości do teraźniejszości.
- To, do czego się dąży, co musi zostać zrealizowane. W filozofii cel (działania, aktywności) jest jednym z elementów zachowania i świadomej działalności człowieka, charakteryzującym antycypację w myśli rezultatu działania oraz drogi jego realizacji za pomocą określonych form, metod i narzędzi. Cel służy jako sposób integrowania różnych działań człowieka w pewną sekwencję, w system.
- Jedna z centralnych kategorii teorii systemów i analizy systemowej. Jak wszystkie kategorie abstrakcyjne, ma bardzo szeroką interpretację i różne odczytania. Cele definiuje się jako pożądany stan systemu, jako określoną reakcję na wyjściu systemu, jako niezmiennik zachowania systemu (niezależnie od tego, jakie zachowanie system wykazuje, dąży on do pewnego punktu). Analiza systemowa jest przede wszystkim praktyczną dyscypliną stosowaną, dlatego wszyscy badacze w tej dziedzinie stale podkreślają, że cele są nierozerwalnie związane ze środkami ich osiągania. To, co z jednej perspektywy stanowi cele, z innej stanowi środki. To, co jest celowe do zrobienia, często zależy od tego, co jest możliwe do zrobienia. (Czerniak J.I., „Analiza systemowa w zarządzaniu gospodarką”).
Cele, jakie stawia sobie człowiek, rzadko są osiągalne wyłącznie za pomocą jego własnych możliwości lub zewnętrznych zasobów dostępnych mu w danej chwili. Gdy dochodzi do takiego splotu okoliczności, mówi się o sytuacji problemowej. Przechodzenie przez sytuację problemową zazwyczaj przebiega przez kilka etapów: od niejasnego odczucia, że „coś jest nie tak”, przez uświadomienie sobie potrzeby, następnie identyfikację problemu, aż po sformułowanie celu. Cel jest subiektywnym obrazem (abstrakcyjnym modelem) nieistniejącego, lecz pożądanego stanu otoczenia, który rozwiązałby zaistniały problem. Cała dalsza działalność mająca na celu rozwiązanie tego problemu jest ukierunkowana na osiągnięcie sformułowanego celu. (Peregudow F.I., Tarasienko F.P., „Wprowadzenie do analizy systemowej”).