Phân tích hệ thống là một phương pháp khoa học nổi bật bởi tính tiếp cận liên ngành trong việc giải quyết các vấn đề phức tạp. Đối tượng của phân tích hệ thống là các vấn đề thực tiễn liên quan đến việc tạo mới và hiện đại hóa các hệ thống hiện có — tổ chức, kinh tế, kỹ thuật, thông tin, quân sự và nhiều lĩnh vực khác.
Phân tích hệ thống được sử dụng để xác định nguyên nhân của những khó khăn hiện có, để đặt ra mục tiêu và xây dựng các phương pháp cũng như phương án nhằm loại bỏ vấn đề. Nó đóng vai trò như một người tổ chức và điều phối, dựa trên tiếp cận liên ngành để kết hợp và tập trung một cách hiệu quả nỗ lực của một nhóm chuyên gia vào việc giải quyết một vấn đề cụ thể. Việc tích hợp một cách hệ thống các thành tựu từ nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau giúp giải quyết được những vấn đề không thể giải quyết trong khuôn khổ của từng ngành riêng lẻ hay các cách tiếp cận chuyên biệt.
Phân tích hệ thống được tạo ra như một phương pháp hỗ trợ ra quyết định chiến lược. Nó cho phép lựa chọn một cách có căn cứ các chiến lược tối ưu trong những tình huống phức tạp. Ngày nay, phân tích hệ thống đã phát triển từ một phương pháp khuyến nghị cho các nhà quản lý lựa chọn phương án hành động tối ưu, trở thành một cách tiếp cận khoa học ứng dụng, hiện thực hóa tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu.
Phân tích hệ thống hiện đại:
- xác lập các mối quan hệ nhân quả đã góp phần làm phát sinh vấn đề;
- phân tích các phương án giải quyết vấn đề hệ thống, có tính đến các ràng buộc, rủi ro và điều kiện môi trường bất định;
- tổ chức các nghiên cứu khoa học và ứng dụng liên ngành;
- đưa ra các khuyến nghị có căn cứ về lựa chọn tối ưu hoặc phương án hành động hợp lý trong các tình huống quản lý phức tạp;
- sử dụng các phương pháp mô hình hóa để nghiên cứu vấn đề;
Đối tượng nghiên cứu của phân tích hệ thống:
- các phương pháp chẩn đoán và giải quyết vấn đề phức tạp bằng tiếp cận hệ thống;
- các cách thức tổ chức nghiên cứu liên ngành nhằm giải quyết vấn đề;
- các phương pháp và mô hình để nghiên cứu và thiết kế toàn diện các hệ thống phức tạp.
Những đặc điểm nổi bật của phân tích hệ thống:
- sử dụng các khái niệm của lý thuyết hệ thống để mô tả các đối tượng nghiên cứu;
- nghiên cứu các quá trình đặt mục tiêu;
- xây dựng các công cụ để làm việc với các chỉ tiêu mục tiêu;
- được áp dụng để giải quyết các vấn đề cụ thể;
- tính đến đặc thù của các tình huống có vấn đề;
- được sử dụng khi một vấn đề không thể được giải quyết ngay bằng các phương pháp hình thức;
- dành sự chú ý cho việc mô tả vấn đề và xây dựng bài toán;
- kết hợp các phương pháp phân tích định lượng và định tính;
- sử dụng tri thức của các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực khác nhau;
- tổ chức việc ra quyết định tập thể;
- sử dụng các phương pháp luận xác định trình tự và nội dung các giai đoạn phân tích;
- sử dụng các phương pháp hệ thống để phân rã các vấn đề lớn thành các bài toán riêng lẻ;
Phân tích hệ thống có mối liên hệ chặt chẽ với các ngành và lĩnh vực khoa học sau:
- lý thuyết hệ thống tổng quát và tiếp cận hệ thống;
- vận trù học và tối ưu hóa;
- lý thuyết ra quyết định;
- lý thuyết điều khiển và quản lý;
- kỹ thuật hệ thống;
- mô hình hóa toán học;
- phân tích dữ liệu và thống kê;
- khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo;
- triết học và phương pháp luận khoa học.