Khái niệm “mục tiêu” và các khái niệm liên quan như “tính chủ đích”, “tính hướng đích” và “tính hợp lý” gắn liền với sự phát triển của một hệ thống. Sự phát triển của hệ thống chỉ có ý nghĩa khi nó gắn với một mục tiêu. Một trong các định nghĩa về hệ thống coi hệ thống là phương tiện để đạt được mục tiêu.
Tùy theo giai đoạn nhận thức về đối tượng và giai đoạn của phân tích hệ thống, khái niệm “mục tiêu” mang những sắc thái khác nhau — từ những khát vọng lý tưởng đến những mục tiêu cụ thể như là kết quả cuối cùng có thể đạt được trong một khoảng thời gian xác định, đôi khi còn được diễn đạt dưới dạng sản phẩm cuối cùng của hoạt động.
Nếu mục tiêu được phát biểu một cách trừu tượng hoặc nằm ngoài khả năng đạt tới, thì việc nói đến lựa chọn một quỹ đạo để đạt được nó là vô nghĩa; trong những trường hợp như vậy, người ta chỉ có thể chọn một hướng phát triển cho hệ thống. Khi hiểu biết về hệ thống được đào sâu hơn, người ta có thể xác định trạng thái cuối cùng mong muốn một cách chính xác hơn. Như vậy, việc hiểu và phát biểu mục tiêu phụ thuộc vào độ sâu của tri thức về hệ thống và có thể được làm rõ, cụ thể hóa dần theo sự phát triển của nhận thức về hệ thống đó.
Mục tiêu:
- Kết quả mà mọi nỗ lực hướng tới.
- Hình ảnh của một tương lai mong muốn (mục tiêu chủ quan) hoặc một trạng thái tương lai thực tế (mục tiêu khách quan).
- Một đối tượng lý tưởng hoặc thực tế của khát vọng có ý thức hoặc vô thức của chủ thể; kết quả cuối cùng mà một quá trình được chủ động hướng tới; một hình ảnh có ý thức về kết quả được dự kiến trước.
- Một tình huống hoặc một tập hợp tình huống cần đạt được thông qua sự vận hành của một hệ thống trong một khoảng thời gian xác định. Mục tiêu có thể được xác định bằng các yêu cầu đối với các chỉ số về hiệu quả, mức độ tiêu hao nguồn lực, hoặc tính đúng hạn trong vận hành của hệ thống, hoặc bằng quỹ đạo để đạt được một kết quả cho trước. Theo quy tắc chung, mục tiêu của một hệ thống được xác định bởi hệ thống ở cấp cao hơn (siêu hệ thống) — chính là hệ thống mà trong đó hệ thống đang xét là một phần tử.
- Mục tiêu gắn kết hiện tại với tương lai, đóng vai trò là những kết quả cần đạt được và cung cấp phản hồi từ tương lai về hiện tại.
- Điều mà người ta hướng tới, điều cần phải hoàn thành. Trong triết học, mục tiêu (của hành động, của hoạt động) là một trong những yếu tố của hành vi và hoạt động có ý thức của con người, thể hiện sự dự kiến trong tư duy về kết quả của hoạt động và con đường thực hiện nó bằng những hình thức, phương pháp và công cụ cụ thể. Mục tiêu là cách thức để tích hợp các hành động khác nhau của con người thành một trình tự nhất định, một hệ thống.
- Một trong những phạm trù trung tâm của lý thuyết hệ thống và phân tích hệ thống. Như mọi phạm trù trừu tượng khác, nó có phạm vi diễn giải rất rộng và nhiều cách hiểu khác nhau. Mục tiêu được định nghĩa như trạng thái mong muốn của hệ thống, như một phản ứng cụ thể ở đầu ra của hệ thống, như một bất biến trong hành vi của hệ thống (bất kể hệ thống thể hiện hành vi nào, nó vẫn hướng tới một điểm nhất định). Phân tích hệ thống trước hết là một ngành thực hành ứng dụng, do đó tất cả các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này luôn nhấn mạnh rằng mục tiêu không thể tách rời khỏi phương tiện để đạt được nó. Điều được coi là mục tiêu từ góc nhìn này lại có thể là phương tiện từ góc nhìn khác. Điều gì là hợp lý để làm thường phụ thuộc vào điều gì là khả thi để làm. (Chernyak Yu.I., “Phân tích hệ thống trong quản lý kinh tế”).
Những mục tiêu mà con người đặt ra hiếm khi có thể đạt được chỉ bằng khả năng của bản thân hoặc các nguồn lực bên ngoài sẵn có tại thời điểm đó. Khi xảy ra sự kết hợp hoàn cảnh như vậy, người ta gọi đó là một tình huống có vấn đề. Quá trình vượt qua một tình huống có vấn đề thường trải qua nhiều giai đoạn: từ một cảm giác mơ hồ rằng “có điều gì không ổn”, đến việc nhận thức được một nhu cầu, rồi đến việc xác định vấn đề, và cuối cùng đến việc phát biểu mục tiêu. Mục tiêu là một hình ảnh chủ quan (một mô hình trừu tượng) về một trạng thái chưa tồn tại nhưng mong muốn của môi trường, trạng thái mà nếu đạt được sẽ giải quyết vấn đề đã phát sinh. Toàn bộ hoạt động tiếp theo nhằm giải quyết vấn đề này đều hướng tới việc đạt được mục tiêu đã đề ra. (Peregudov F.I., Tarasenko F.P., “Nhập môn phân tích hệ thống”).