Bir ölçüt, bir şeyi belirlenen gereksinimlere göre değerlendirmek için kullanılan bir özellik, temel veya karar kuralıdır.
Ölçüt, bir nesnenin veya olgunun kendisi aracılığıyla nitelendirilebildiği ayırt edici bir özelliktir.
Çözüm gerektiren problem durumları, doğaya, insan davranışına ve problemin çözümüne ilişkin amaçlara dair belirsizliklerin çeşitli türlerini barındırır. Belirsizliğin üstesinden gelmek için, ele alınan probleme dair basitleştirilmiş bir temsile ve modeller kurulmasına başvurulur; bu da her zaman gayri resmî ve düzenlenmemiş bir işlemdir. Bir seçim probleminin basitleştirilmesine yönelik en yaygın yaklaşımlardan biri, ele alınan seçenekleri (varyantları, nesneleri) ölçütler dilinde betimleyerek ek bilgi elde etmekten ibarettir.
Ölçüt, kendisi temel alınarak bir şeyin değerlendirilmesinin, belirlenmesinin veya sınıflandırılmasının yapıldığı bir özelliktir; bir değerlendirme ölçüsüdür.
Belirli bir anlamda ölçütler, niteliksel amaçların niceliksel modelleridir. Gerçekten de, bir kez formüle edildikten sonra ölçütler, bir bakıma amaçların yerini tutan unsurlar olarak işlev görür. Ölçütlerin amaçlara olabildiğince yakın karşılık gelmesi, onlara benzemesi istenir. Bununla birlikte ölçütler, farklı biçimde ifade edildiklerinden amaçlarla tam olarak örtüşemez. Amaçlar yalnızca ifade edilirken, ölçütlerin bir ölçüm skalası üzerinden dile getirilmesi gerekir. “Ölçüt” teriminin biraz farklı ama aynı ölçüde geçerli bir başka yorumuyla da karşılaşılır; bu yorumda, elde edilen sonucun niteliksel yönü — amaca ulaşma derecesi — ölçüt olarak kabul edilir. Bu yorumda “ölçüt” kavramı, “gösterge” ve “parametre” kavramlarından ayrılır. Bu yaklaşıma göre tek bir ölçütün birden fazla göstergesi veya parametresi bulunabilir.
Bir problem durumunu betimlemek için kullanılan ölçütler kümesi şu gereksinimleri karşılamalıdır:
- bütünlük — ölçütler kümesi, ele alınan problemin tüm önemli yönlerini, çözümünün niteliğini ve seçeneklerin temel özelliklerini yansıtmalıdır;
- ayrıştırılabilirlik — ölçütlerin bileşimi, problemin betimlenmesini ve çözümlenmesini kolaylaştırmalı, seçeneklerin farklı özelliklerinin ve problem çözümünün niteliğinin farklı yönlerinin değerlendirilmesine imkân vermelidir;
- gereksiz olmama — ölçütlerin sayısı, problemin çözülmesi için gerekli olan asgari düzeyde olmalıdır; ölçütler içerik açısından birbirini tekrar etmemelidir;
- saydamlık — ölçütlerin içeriği ve anlamı ile ölçüt skalalarındaki değerlendirme derecelerinin ifadeleri, karar verme sürecine katılan herkes tarafından açık biçimde anlaşılır olmalıdır.