Zadanie podejmowania decyzji

Zadanie podejmowania decyzji — to sformalizowany opis sytuacji problemowej, w której należy wybrać jeden lub kilka preferowanych wariantów (alternatyw) spośród zbioru możliwych, z uwzględnieniem zadanych celów, ograniczeń i kryteriów oceny. Takie zadania stanowią centralny obiekt badań w teorii podejmowania decyzji, analizie systemowej, zarządzaniu, ekonomii i innych dyscyplinach.

Formalne sformułowanie zadania

Ogólnie zadanie podejmowania decyzji opisywane jest piątką:

D = (F, A, X, G, R)

Gdzie:

• F — sformułowanie zadania, obejmujące opis problemu, celów i wymagań dotyczących wyniku. Może zawierać model problemu (np. matematyczny).
• A — zbiór alternatyw, spośród których dokonywany jest wybór. Alternatywy mogą być zadane z góry, generowane w trakcie procesu lub pojawiać się na późnych etapach.
• X — zbiór cech (atrybutów) charakteryzujących alternatywy. Obejmuje obiektywne mierzalne parametry oraz oceny subiektywne.
• G — system ograniczeń wyznaczający dopuszczalny obszar rozwiązań. Ograniczenia mogą być logiczne, ilościowe lub eksperckie.
• R — preferencje osoby podejmującej decyzję (OPD), wykorzystywane do oceny alternatyw i podjęcia ostatecznej decyzji. Mogą być wyrażone w postaci funkcji użyteczności, rang, wag kryteriów itp.

Elementy zadania podejmowania decyzji

Alternatywy (A)

• Zadane z góry;
• Generowane w trakcie rozwiązywania;
• Pojawiające się po przeprowadzeniu analizy.

Cechy i oceny (X)

• Ilościowe (np. koszt, prędkość);
• Jakościowe (wygoda, niezawodność);
• Złożone (wskaźniki zagregowane).

Ograniczenia (G)

• Warunki brzegowe;
• Zgodność parametrów;
• Zależności logiczne;
• Ograniczenia mogą upraszczać lub komplikować rozwiązanie.

Preferencje (R)

• Indywidualne lub grupowe;
• Odzwierciedlają subiektywną istotność cech;
• Mogą być częściowo włączone do ograniczeń (G) w celu uproszczenia analizy.

Czynniki wpływające na zadanie

Czynniki umownie dzielą się na:

• Sterowalne — cele, alternatywy, oceny subiektywne;
• Niesterowalne — cechy obiektywne, środowisko zewnętrzne.

Według stopnia określoności:

• Deterministyczne — parametry są dokładnie znane;
• Stochastyczne — zadane są charakterystyki probabilistyczne;
• Nieokreślone — parametry są nieznane lub przedstawione w postaci przedziałów, ocen eksperckich, zbiorów rozmytych.

Klasyfikacja zadań podejmowania decyzji

Według regularności występowania

• Unikalne — nowe, niestandardowe sytuacje;
• Powtarzające się — typowe, dobrze zbadane zadania.

Według czasu realizacji decyzji

• Krótkoterminowe (operacyjne);
• Średnioterminowe (taktyczne);
• Długoterminowe (strategiczne).

Według rodzaju wyniku

• Wybór najlepszych alternatyw;
• Uporządkowanie wszystkich wariantów;
• Klasyfikacja wariantów według grup.

Według liczby alternatyw

• Nieliczne (jednostki, dziesiątki);
• Liczne (setki, tysiące);
• Nieskończone (ciągłe przestrzenie rozwiązań).

Według zależności między alternatywami

• Niezależne — nie wpływają na siebie nawzajem;
• Zależne — istnieją między nimi powiązania lub ograniczenia.

Według liczby OPD

• Indywidualne;
• Zbiorowe (niezależne OPD o różnych interesach);
• Organizacyjne (zależne OPD, połączone wspólnym celem).

Według udziału OPD

• Bez udziału OPD (procedury automatyczne);
• Ograniczony udział (na etapie finalnym);
• Pełny udział (na wszystkich etapach).

Według sposobu reprezentacji preferencji

• Wybór całościowy;
• Wybór kryterialny.

Według liczby i rodzaju kryteriów

• Jednokryterialne;
• Wielokryterialne:
  • Niezależne;
  • Zależne.

Według informacji

Według rodzaju:

• Ilościowa;
• Jakościowa;
• Mieszana.

Według źródła:

• Obiektywna (pomiary, obliczenia);
• Subiektywna (opinie OPD, ekspertów).

Według dynamiki:

• Statyczna (nie zmienia się);
• Dynamiczna (aktualizowana).

Według stopnia określoności:

• Deterministyczna;
• Probabilistyczna (ryzyko);
• Nieokreślona (pełna nieoznaczoność).

Znaczenie formalizacji zadania

Formalizacja zadania podejmowania decyzji pozwala na:

• precyzyjne określenie celu i kryteriów sukcesu;
• wyodrębnienie zbioru dopuszczalnych rozwiązań;
• dobór metody rozwiązania odpowiedniej do struktury zadania;
• zwiększenie uzasadnienia i niezawodności podejmowanych decyzji.

Przykład sformułowania zadania

Ocena stanu pacjenta może być postawiona jako zadanie wyboru diagnozy na podstawie cech: temperatura ciała, ciśnienie, obecność bólu. Ograniczenia określają dopuszczalne kombinacje objawów, a preferencje lekarza mogą wpływać na wybór hipotezy diagnostycznej.

Zobacz też

• Podejmowanie decyzji
• Wybór optymalny
• Wybór racjonalny
• Wybór zbiorowy
• Analiza systemowa