Wybór (podejmowanie decyzji)

Wybór — to proces preferowania jednych alternatyw spośród wielu innych lub rezygnacji z określonych wariantów na rzecz innych. Wybór może być zarówno świadomy i racjonalny, jak i intuicyjny lub impulsywny, w zależności od warunków, celów i cech podmiotu podejmującego decyzję.

Decyzja i wybór

Termin „decyzja" jest wieloznaczny i obejmuje następujące interpretacje:

• jako zbiór dostępnych alternatyw rozważanych przez podmiot;
• jako proces poszukiwania preferowanego wariantu, obejmujący analizę, porównanie i ocenę;
• jako wynik wyboru — konkretna alternatywa uznana za najlepszą;
• jako akt zarządczy lub normatywny, sformułowany w postaci rozkazu, rozporządzenia, wyroku sądowego itp.

Właściwe podejmowanie decyzji (ang. decision making) — to specyficzny rodzaj działalności intelektualnej, zakładający uzasadniony wybór najlepszego (lub dopuszczalnego) wariantu (lub zestawu wariantów) spośród możliwych, z uwzględnieniem wielu czynników i ograniczeń.

Formalizacja wyboru

W ramach analizy systemowej, badań operacyjnych i teorii podejmowania decyzji wybór jest interpretowany jako operacja na zbiorze alternatyw, której wynikiem jest podzbiór wybranych (dopuszczalnych, preferowanych) alternatyw. W praktyce najczęściej wybierany jest jeden wariant, lecz nie jest to warunek konieczny.

Proces wyboru jest ściśle związany z optymalizacją — wyborem alternatywy maksymalizującej lub minimalizującej zadaną funkcję celu. Czyni to wybór centralnym elementem w teoriach efektywności, zarządzania i projektowania.

Warunki wyboru

Wybór dokonywany jest w różnych warunkach informacyjnych i operacyjnych, co określa charakter stosowanych metod:

• W warunkach pewności — wszystkie parametry i konsekwencje są znane. W tym przypadku zakłada się, że: znane są wszystkie możliwe alternatywy; jednoznacznie określone są konsekwencje każdego wariantu; nie istnieje przypadkowość ani zmienność w reakcjach otoczenia na wybrane działanie.
• W warunkach ryzyka — znane są probabilistyczne charakterystyki wyników. Możliwych jest kilka wyników każdej decyzji; każdy wynik jest związany z określonym prawdopodobieństwem; prawdopodobieństwa są albo znane z danych statystycznych, albo mogą być racjonalnie oszacowane (ekspercko lub empirycznie).
• W warunkach niepewności — brak jest wystarczających informacji do oceny wyników i prawdopodobieństw. W tym przypadku: brak jest wiarygodnych informacji o prawdopodobieństwach i konsekwencjach; możliwe są jedynie przybliżone, jakościowe lub eksperckie oceny; zachowanie otoczenia jest nieprzewidywalne albo informacji jest zbyt mało, by zbudować formalny model.

Tryby wyboru

Tryby wyboru mogą być:

• jednorazowe — wybór dokonywany jest jednokrotnie;
• powtarzające się — analogiczne decyzje podejmowane są wielokrotnie (np. w zarządzaniu operacyjnym).

Kryteria oceny alternatyw mogą być jednowymiarowe lub wielokryterialne (zob. optymalizacja wielokryterialna), zarówno ilościowe, jak i jakościowe.

Ograniczona racjonalność

W praktyce proces wyboru często dokonywany jest w warunkach:

• niekompletności, sprzeczności lub niewiarygodności informacji;
• wysokiego kosztu błędu;
• niedoboru czasu i zasobów;
• ograniczonych zdolności poznawczych człowieka.

Wymaga to zaangażowania kompetencji, intuicji, praktycznego doświadczenia, a także korzystania z zautomatyzowanych systemów wspomagania podejmowania decyzji oraz metod ekspresowej analizy.

Wybór racjonalny i optymalny

Wybór racjonalny — to subiektywnie uzasadniony wybór, dokonywany zgodnie z systemem preferencji osoby decydującej (ŁPD), nawet jeśli nie wszystkie parametry zadania są formalizowalne. Zakłada on:

• obecność wewnętrznej logiki (np. przechodniości i niesprzeczności preferencji);
• możliwość stosowania procedur eliminacji i kompensacji kryteriów;
• uwzględnienie indywidualnych ocen wartości i akceptowalności wariantów.

Wybór optymalny realizowany jest w ramach sformalizowanych modeli, w których istnieje:

• wyraźnie zdefiniowana funkcja celu;
• określony zbiór dopuszczalnych alternatyw;
• kryteria, według których można ocenić i porównać każdą alternatywę.

Wybór zbiorowy

W wielu zadaniach decyzje podejmowane są przez grupy osób (GPO) — organy kolegialne, jury, komitety, rady, wyborców itp. W tym przypadku pojawia się problem agregowania indywidualnych preferencji w decyzję zbiorową.

Konieczne są przy tym:

• formalne procedury uzgadniania i głosowania;
• metody osiągania kompromisu;
• ochrona przed manipulacjami i paradoksami wyboru zbiorowego (zob. paradoks Arrowa, twierdzenie Condorceta i inne).

Powiązane dyscypliny i kierunki

Dodatkowe aspekty związane z wyborem są szczegółowo omawiane w ramach:

• Teoria użyteczności — ocena alternatyw poprzez funkcje preferencji;
• Teoria gier — wybór strategii w warunkach wzajemnego oddziaływania interesów;
• Analiza decyzyjna — ocena decyzji z uwzględnieniem ryzyka i niepewności;
• Metody wspomagania podejmowania decyzji — algorytmizacja i automatyzacja wyboru;
• Zarządzanie ryzykiem — wybór z uwzględnieniem oceny i zarządzania ryzykiem;
• Błędy poznawcze w podejmowaniu decyzji — wpływ psychologii i percepcji na podejmowanie decyzji;

Zobacz też

• Teoria podejmowania decyzji
• Badania operacyjne
• Optymalizacja
• Analiza systemowa