Wielokryterialna analiza decyzji
Wielokryterialna analiza decyzji — zbiór metod i procedur wyboru, porównywania oraz oceny alternatyw w warunkach, gdy decyzje muszą być podejmowane z uwzględnieniem kilku, często konkurujących, kryteriów. Takie podejście odzwierciedla złożoność rzeczywistych problemów, w których nie jest możliwe sprowadzenie wyboru do jednego wskaźnika efektywności.
Istota i cele
Wielokryterialność pojawia się wówczas, gdy różne aspekty jakości decyzji (na przykład koszt, niezawodność, efektywność, trwałość) są istotne dla osoby podejmującej decyzję (OPD) i wymagają jednoczesnego uwzględnienia. Głównym celem wielokryterialnej analizy jest znalezienie takich rozwiązań, które w maksymalnym stopniu spełniają wszystkie kryteria lub stanowią optymalny kompromis między nimi.
Zalety i ograniczenia
Zalety podejścia wielokryterialnego:
- Uwzględnienie różnych aspektów sytuacji problemowej;
- Bardziej elastyczne wyrażanie preferencji OPD;
- Zwiększenie przejrzystości podejmowanej decyzji;
- Możliwość uwzględnienia interesów różnych uczestników procesu.
Ograniczenia i trudności:
- Trudność formalizacji preferencji i wag kryteriów;
- Możliwe sprzeczności między kryteriami;
- Nieporównywalność części wariantów;
- Zależność wyników od subiektywnych ocen i struktury skal.
Podstawowe zasady
- Rozkład ogólnej jakości na kryteria cząstkowe: pozwala dokładniej odzwierciedlić strukturę preferencji i analizowaną sytuację.
- Tworzenie zbioru rozwiązań efektywnych (Pareto-optymalnych): stosowane wówczas, gdy nie jest możliwe jednoznaczne zagregowanie wszystkich kryteriów.
- Kompensacja i współczynniki wagowe: przypisywane przez OPD lub obliczane według formalnych reguł, odzwierciedlając względną ważność kryteriów.
- Agregacja kryteriów: przekształcenie zadania wielokryterialnego w równoważne zadanie jednokryterialne z zastosowaniem funkcji agregującej.
- Metody wizualizacji: stosowane do przedstawiania osiągalnych kombinacji wartości kryteriów i ułatwiania wyboru.
Klasyfikacja metod
Metody wielokryterialnej analizy dzielą się na kilka grup w zależności od rodzaju informacji i formy preferencji:
- Metody oparte na wskaźnikach ilościowych z liczbowymi wartościami użyteczności;
- Metody przekształcające oceny jakościowe na liczbowe;
- Metody porównań bez obliczania wartości liczbowej;
- Metody analizy werbalnej z wykorzystaniem sądów językowych.
Przykłady metod:
- Metody analitycznego procesu hierarchicznego (AHP);
- Metody ograniczonej progowej preferencji (ELECTRE, PROMETHEE);
- Metody z agregacją addytywną lub multiplikatywną;
- Iteracyjne metody człowiek-maszyna;
- Metody oparte na funkcjach wyboru.