Waarnemer in de systeembenadering
Waarnemer in de systeembenadering (systeemanalyse) is een subject dat een systeem bestudeert, modelleert, ontwerpt of beheert. In brede zin kan de waarnemer een onderzoeker, ontwerper, constructeur, beslisser, groep van specialisten of een ander subject zijn dat met het systeem interageert.
In het systeemparadigma is de waarnemer geen extern en neutraal element ten opzichte van het bestudeerde systeem. Zijn aanwezigheid en activiteit beïnvloeden de aard van de systeembeschrijving, de formulering van doelen, de vorming van modellen en de keuze van onderzoekscriteria.[1][2]
Rol van de waarnemer bij de definitie van een systeem
Het begrip waarnemer is organisch verbonden met de handeling van het afbakenen van een systeem uit de omgeving Omgeving van het systeem. De waarnemer bepaalt de grenzen van het systeem Grenzen van het systeem, door elementen af te bakenen en verbanden daartussen vast te stellen afhankelijk van de onderzoeks- of ontwerpdoelen. Op deze manier bestaat het systeem zelf in de systeemanalyse relatief ten opzichte van de waarnemer en zijn cognitieve taken.
Bij de formalisering van een systeemmodel worden vaak zowel de elementen en verbanden als de positie van de waarnemer in beschouwing genomen, en in sommige gevallen ook de door hem gebruikte beschrijvingstaal Formalisering van systeemmodellen.[3][4]
Posities van de waarnemer ten opzichte van het systeem
Afhankelijk van de aard van het systeem en de onderzoeksdoelen worden twee basisposities van de waarnemer onderscheiden:
- De waarnemer is gescheiden van het object en bestudeert het van buitenaf. Deze aanpak is kenmerkend voor modellen van gesloten systemen, waarbij het systeem wordt beschouwd als een afzonderlijk geheel dat weinig afhankelijk is van de omgeving.
- De waarnemer versmelt met het object en wordt er een deel van. Dit geval is typisch voor besturingssystemen, waarin de waarnemer actief deelneemt aan het functioneren en de toestandsverandering van het systeem.
Wanneer de wisselwerking van het systeem met de omgeving in aanmerking wordt genomen, komt er een derde variant bij: de waarnemer versmelt met de omgeving. De systeembeschrijving moet dan niet alleen het object en de waarnemer omvatten, maar ook de omgeving, waarmee de triade «waarnemer — object — omgeving» wordt gevormd.
Invloed van de waarnemer op modellering en onderzoek
De positie en rol van de waarnemer in het onderzoek bepalen de kenmerken van de modelopbouw en de interpretatie van de resultaten:
- Als de waarnemer zich buiten het systeem bevindt, is een klassieke objectieve probleemstelling en de opbouw van «zwarte doos»-modellen mogelijk.
- Als de waarnemer deel uitmaakt van het systeem, moeten reflexieve verbanden in aanmerking worden genomen die ontstaan tijdens het modelleren en besturen.
Daarnaast komt de invloed van de waarnemer tot uiting in de keuze van significante variabelen, de structurering van het systeem, de formulering van doelen en beoordelingscriteria.
Betekenis van het meenemen van de waarnemer
Het meenemen van de waarnemer in de systeemanalyse maakt het mogelijk:
- de illusie van volledige objectiviteit van de systeembeschrijving te vermijden;
- de taken van modellering en besturing correct te formuleren;
- de beperkingen van de toepasbaarheid van opgebouwde modellen te bepalen;
- de reflexiviteit van processen in complexe systemen in aanmerking te nemen.
Het bewustzijn van de rol van de waarnemer vergroot de methodologische mogelijkheden van de systeemanalyse aanzienlijk en draagt bij aan een dieper begrip van de aard van systeemobjecten.
Definitie van een systeem met inachtneming van de waarnemer
Het moderne begrip van het concept systeem in de systeemanalyse omvat de noodzaak om rekening te houden met de positie van de waarnemer. Een systeem wordt niet alleen gedefinieerd via een verzameling elementen en verbanden daartussen, maar ook via de doelen, de omgeving en het subject dat het systeem afbakent en beschrijft.
Het verschijnen van de waarnemer in de definitie van een systeem hangt samen met het besef dat elke afbakening van een systeem uit de omgeving plaatsvindt in het kader van de activiteit van het onderzoekssubject. De waarnemer bepaalt:
- de grenzen van het systeem;
- de doelen waarvoor het systeem wordt beschouwd;
- de criteria voor de afbakening van elementen en verbanden;
- de middelen voor beschrijving en formalisering.
Op deze manier bestaat het systeem relatief ten opzichte van de waarnemer en de doelen van zijn activiteit.
Historisch gezien doorliepen de definities van systemen fasen van toenemende complexiteit:
- basisniveau: het systeem als een verzameling elementen en verbanden;
- volgend niveau: toevoeging van het doel als wezenlijk kenmerk;
- modern niveau: opname van de waarnemer in de definitie van het systeem.
Voorbeeld van een moderne definitie: een systeem is het resultaat van de weerspiegeling in het bewustzijn van het subject (de waarnemer) van de eigenschappen van objecten en hun onderlinge verbanden in het proces van het stellen en oplossen van een onderzoekstaak.
Systeem als dialectische eenheid van het subjectieve en het objectieve
De systeembenadering erkent dat:
- het reële objectieve systeem onafhankelijk van de waarnemer bestaat;
- de beschrijving van het systeem het resultaat is van de activiteit van de waarnemer;
- het begrip systeem de objectieve eigenschappen van objecten en hun subjectieve weerspiegeling in het modelleringsproces verenigt.
Dit standpunt elimineert de traditionele discussies over de «materialiteit» of «immaterialiteit» van systemen, en vestigt de aandacht op de niveaus van hun representatie in het bewustzijn en in de modellering.
Literatuur
- Tsjernjaк Joeri I. Systeemanalyse in het beheer van de economie // Systeemanalyse in de economie. — Moskou: Ekonomika, 1975.
- Jemov A.I. Logische analyse van de systeembenadering van objecten en haar plaats onder andere onderzoeksmethoden // Systeemonderzoek. Jaarboek 1969. — Moskou: Nauka, 1969.
- Lefebvre V.A. Systemen die qua perfectie vergelijkbaar zijn met de onderzoeker // Systeemonderzoek. Jaarboek 1969. — Moskou: Nauka, 1969.
- Sadovski V.N. Grondslagen van de algemene systeemtheorie. — Moskou: Nauka, 1974.
- Volkova V.N., Denisov A.A. Systeemtheorie en systeemanalyse: leerboek voor universiteiten. — Moskou: Uitgeverij Jorajt, 2025 (of Systeemtheorie. Moskou: Vyssjaja sjkola, 2006).
- Pask G. Leren denken // Systeemonderzoek. Jaarboek 1969. — Moskou: Nauka, 1969. — S. 185-192.
- Saaty T., Kearns K. Analytische planning. Organisatie van systemen. — Moskou: Radio i svjaz, 1991.
Noten
- ↑ «Опыт развития системных исследований свидетельствует о том, что исходное понятие системного подхода — понятие системы — следует вводить в контексте анализа взаимоотношений объекта исследования и исследователя этого объекта (субъекта).» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 73. (Прямое указание на необходимость включения субъекта).
- ↑ «Выделяет систему из среды наблюдатель, который отделяет (отграничивает) элементы, включаемые в систему, от остальных, т. е. от среды, в соответствии с целями исследования...» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов
- ↑ «...системный объект обычно не дается исследователю прямо, непосредственно в качестве системы. Его системность схватывается поначалу лишь интуитивно... Эксплицитное выражение системности... предполагает... специальное теоретическое конструирование моделей...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 166-167.
- ↑ Нетождественность отображения: знаковая система наблюдателя отлична от знаковой системы проявления свойств объектов и их отношений…» — Ю.И. Черняк, «Системный анализ в управлении экономикой», С. 10 (Принцип системного анализа №10). (Различие языка наблюдателя и объекта).
Verwante begrippen
- Systeem
- Omgeving van het systeem
- Grenzen van het systeem
- Formalisering van systeemmodellen
- Model
- Modelleringsproces
- Zwarte doos
- Open systeem