Tercihler

Tercihler, karar verici (KV) kişinin bir seçeneğin diğerine ya da diğerlerinin tümüne karşı üstünlüğünün bulunup bulunmadığına ilişkin herhangi bir biçimde ifade edilmiş yargısını temsil eder. Bu, alternatiflerin değerlendirilmesinde ve karar almada yönlendirici referanslar sağlayan, seçim sürecinin temel bir bileşenidir. Tercihler açık biçimde (sıralama, yargılar, kriterler şeklinde) ya da örtük olarak — eylemler, tepkiler veya biçimsel bir gerekçe sunulmaksızın yapılan tercihli seçimler aracılığıyla — ifade edilebilir.

Tercihlerin Öznelliği ve Rasyonelliği

Karar teorisinde tercihler öznel olarak değerlendirilir; ancak KV'nin rasyonel biçimde hareket ettiği varsayılır. Yani seçim, belirli bir kişinin amaçlarını, çıkarlarını ve değerler sistemini yansıtan, içsel olarak tutarlı bir mantığa tabi olmalıdır. Bu bağlamda tek bir "nesnel" olarak en iyi çözüm yoktur; zira farklı KV'ler aynı seçenekleri farklı biçimlerde yorumlayarak öznel açıdan en iyi kararı alabilirler.

Tercihler şu durumlarda kendini gösterir:

• seçeneklerin değerlendirilmesi ve karşılaştırılmasında,
• anlamlı özelliklerin ön plana çıkarılmasında,
• alternatiflerin kabul edilebilirliğinin ya da baskınlığının değerlendirilmesinde.

Açık ve Örtük Tercihler

• Açık tercihler — biçimselleştirilmiştir ve karar kuralları ya da seçim modelleri şeklinde temsil edilebilir.
• Örtük tercihler — davranış, gözlem veya KV ile yürütülen yinelemeli diyalog süreci aracılığıyla ortaya çıkarılır. Bunların kaydedilmesi güçtür; özellikle çok sayıda alternatifin bulunduğu durumlarda ya da farklı değer temellerine sahip grup KV'lerinde bu zorluk daha da artar.

Çerçeveleme - Frame

Karar teorisi, problemin ifade biçiminin ve bilginin sunulduğu bağlamın KV davranışı üzerindeki etkisini kabul eder. Kastedilen şudur: Aynı karar, aşağıdakilere bağlı olarak farklı biçimlerde algılanabilir:

• seçeneklerin sunulma sırası;
• ön plana çıkarılan özellikler ve nitelikler;
• problemin bağlamsal yorumu.

Dolayısıyla problemin ifade biçimi, temsil dili ve değerlendirme yapısı, tercih yapısını değiştirme kapasitesine sahip araçlar hâline gelir. Bu durum, bilişsel psikolojide çerçeve etkisi (frame effect) olarak tanımlananla örtüşmektedir — tercihler, bilginin nasıl sunulduğuna bağlı olarak değişmektedir.

Tercihlerdeki Çelişkiler ve Tutarsızlıklar

Tercihler açık biçimde ifade edilmiş olsa dahi KV:

• mantıksal çelişkilere düşebilir,
• tutarsız davranabilir,
• alternatifleri hatalı değerlendirebilir.

Bu özellikler, tercihlerin etkileşimli ortamda netleştirilmesini öngören karar destek sistemlerinin tasarımında dikkate alınır.

Tercihlerin Modellenmesi

Tercihlerin biçimselleştirilmesine yönelik yaklaşımlar:

• İlişkisel modeller — tercihleri ikili ilişkiler (tercih, denklik, karşılaştırılamazlık) olarak tanımlar.
• Sözel analiz yöntemleri — kriterlerin nitel tanımlarına ve doğal dile yakın öznel derecelendirme sıralarına dayanır.
• Toplamlama modelleri — tercihler, kriterlerin bütünleşik bir değerlendirmede bir araya getirilmesine olanak tanıyan ağırlık katsayıları ve değerlendirme fonksiyonları aracılığıyla ifade edilir.

Her modelin sınırlılıkları vardır ve gerçek tercihleri çarpıtabilir; bu durum özellikle nitel özelliklerin sayısal yorumlanmaya çalışıldığı durumlarda belirginleşir; söz konusu husus, nitel özelliklerin evrensel ölçeklenmesine yönelik eleştirilerde de vurgulanmaktadır.