Teoria podejmowania decyzji

Teoria podejmowania decyzji — interdyscyplinarna dziedzina nauki ukierunkowana na opracowywanie metod, modeli i procedur zapewniających racjonalny i uzasadniony wybór jednego lub kilku wariantów działania w warunkach ograniczoności zasobów, wielości celów, niepewności i ryzyka.

Ogólna definicja

Podejmowanie decyzji jest świadomym procesem wyboru najlepszego, w tym lub innym sensie, wariantu spośród zadanego zbioru dopuszczalnych alternatyw. W działalności zawodowej proces ten przybiera charakter specyficznej formy aktywności ludzkiej, szczególnie istotnej w zarządzaniu, projektowaniu, planowaniu i innych rodzajach celowego działania.

Istota teorii podejmowania decyzji polega na wyposażeniu osoby podejmującej decyzję (OPD) w środki umożliwiające:

• formalizację problemu,
• identyfikację zbioru dopuszczalnych rozwiązań,
• ocenę możliwych konsekwencji,
• uzasadniony wybór preferowanych alternatyw z punktu widzenia zadanych celów i ograniczeń.

Cele i zadania teorii

Głównym celem teorii podejmowania decyzji jest opracowanie narzędzi racjonalnego wyboru. Do jej zadań należą:

• budowanie modeli preferencji i celów;
• opisywanie warunków niepewności, ryzyka i konfliktu;
• formalizacja procesu oceny alternatyw;
• opracowywanie procedur porównywania, rangowania, agregacji i selekcji wariantów;
• analiza stabilności i zasadności decyzji;
• tworzenie modeli i algorytmów wspomagania podejmowania decyzji.

Przeznaczenie metodologiczne

Teoria podejmowania decyzji nie jest uniwersalną receptą, lecz służy jako narzędzie racjonalizacji myślenia i logicznego wspomagania wyboru. Jej praktyczna wartość polega na możliwości:

• ustrukturyzowania i sformalizowania zadania,
• doprecyzowania ograniczeń i celów,
• zbadania dopuszczalnych rozwiązań,
• zwiększenia zasadności i powtarzalności wyboru.

Miejsce i rola w systemie nauk

Teoria podejmowania decyzji kształtowała się jako odrębna dziedzina wiedzy w drugiej połowie XX wieku w ścisłym związku z rozwojem analizy systemowej, cybernetyki, teorii sterowania, ekonomii i matematyki stosowanej. Zintegrowano w niej idee i metody zapożyczone z:

• analizy systemowej;
• badań operacyjnych;
• teorii statystycznych decyzji;
• teorii gier;
• teorii optymalnego sterowania;
• cybernetyki ekonomicznej;
• informatyki i sztucznej inteligencji;
• psychologii kognitywnej;
• teorii zachowania i ekonomii behawioralnej.

Każda z tych dyscyplin rozpatruje problem wyboru z własnej pozycji metodologicznej, w odniesieniu do obiektów różnej natury — od systemów technicznych po zachowanie człowieka. W rezultacie ukształtowała się integracyjna dziedzina naukowa badająca podejmowanie decyzji jako uniwersalny proces celowego działania.

Charakterystyka jako dyscypliny stosowanej

Teoria podejmowania decyzji znajduje najszersze zastosowanie wówczas, gdy jej metody są używane świadomie i zgodnie z przeznaczeniem — stosownie do szczególnych cech konkretnej sytuacji. Nie zastępuje ona procesu myślenia ani wolicjonalnego aktu wyboru, lecz dostarcza narzędzi do systemowej analizy, poszukiwania rozwiązań i ich uzasadniania.

W istocie jest to teoria poszukiwania i racjonalnego wyboru najbardziej preferowanych alternatyw w warunkach ograniczonej informacji i wielości celów.