System — سیستم
سیستم (از یونانی باستان σύστημα «کل مرکب از اجزاء؛ اتحاد») — مجموعهای از عناصر که در روابط و پیوندهای متقابل با یکدیگر قرار دارند و یک کلیت و وحدت معین را تشکیل میدهند.[1]
نیاز به استفاده از اصطلاح «سیستم» زمانی پدید میآید که لازم باشد تأکید شود شیء مورد بررسی بزرگ، پیچیده و بلافاصله قابل درک نیست، اما در عین حال چیزی واحد و یکپارچه را تشکیل میدهد. برخلاف مفاهیم «مجموعه» یا «تجمع»، مفهوم سیستم توجه را بر نظمیافتگی، یکپارچگی و وجود قانونمندیهای ساخت، عملکرد و توسعه متمرکز میکند.
مفهوم کلی
مفهوم سیستم، مفهوم محوری نظریه سیستمها و رویکرد سیستمی بهطور کلی است. بسیاری از نویسندگان این مفهوم را تحلیل کرده و تعریفهای سیستم را تا درجات مختلفی از صورتبندی توسعه دادهاند. تعریف، مدل زبانی سیستم است و بنابراین تفاوت در اهداف و الزامات مدل منجر به تعریفهای متفاوت میشود.
در ادبیات علمی تعاریف بسیاری از سیستم وجود دارد که هم به سیستمهای عام و هم به سیستمهای خاص از طبقات مختلف مربوط میشوند. بر اساس طبقات مختلف وظایف فعالیت علمی، مهندسی، اجتماعی یا اقتصادی میتوان سه دیدگاه در تعریف سیستم تشخیص داد:
- سیستم بهعنوان مجموعهای از اشیاء مادی بههم پیوسته در نظر گرفته میشود — این رویکرد برای مطالعه اشیاء طبیعی یا فرآیندهای تولید مادی مناسب است؛
- سیستم گویی از دو بخش تشکیل شده است: از یک سو مجموعهای از اشیاء مادی و از سوی دیگر اطلاعات مربوط به حالتهای آنها. این رویکرد در توصیف فرآیندهای مدیریت تولید مادی پذیرفته شده است؛
- سیستم در جنبهای صرفاً اطلاعاتی، یعنی بهعنوان مجموعهای از روابط (پیوندها، اطلاعات) در نظر گرفته میشود. این رویکرد در مسائل مرتبط با روابط اجتماعی-اقتصادی و فرآیندهای مدیریت بهکار میرود.
تعریف واحد و مورد پذیرش جهانی وجود ندارد. نویسندگان و مکاتب علمی مختلف رویکردهای خود را برای تعریف ارائه میدهند و اغلب بر ویژگیهای حوزه موضوعی (مثلاً زیستشناسی، فناوری، علوم اجتماعی) یا وظایف پژوهشی خاص تکیه میکنند. پرسش «سیستم چیست» در بسیاری موارد به این باز میگردد که «در زمینهای مشخص چه چیزی را سیستم مینامیم».
سیستم اصطلاحی است که در مواردی بهکار میرود که بخواهند شیء مورد مطالعه یا طراحی را بهعنوان چیزی کامل، بههم پیوسته و پیچیده توصیف کنند که نمیتوان بلافاصله تصویر کاملی از آن ارائه داد، آن را نشان داد، بهصورت گرافیکی تصویر کرد یا با عبارت ریاضی، فرمول، معادله و مانند آن توصیف نمود.
در مراحل مختلف ارائه شیء بهصورت سیستم، در موقعیتهای مشخص مختلف، میتوان از تعریفهای گوناگون سیستم بهره گرفت. در عین حال، با دقیقتر شدن تصورات از سیستم، انتقال به این یا آن سطح توصیف آن و این یا آن مرحله پژوهش، تعریف سیستم نهتنها میتواند بلکه باید دقیقتر شود.
در بالاترین سطح انتزاع، که در آن ویژگیهای همه سیستمها تعمیم مییابند، میتوان دو تعریف مکمل از سیستم ارائه داد که با دو جنبه مهمترین فعالیت انسانی — شناخت واقعیت و تأثیر معکوس بر آن — مطابقت دارند:
- سیستم بازتاب در ذهن سوژه از خواص اشیاء و روابط آنها در حل وظیفه پژوهش و شناخت است؛[2][3]
- سیستم شیوه استفاده سوژه از خواص اشیاء و روابط میان آنها در حل وظیفه طراحی، بهرهبرداری یا مدیریت است.
ویژگیهای کلیدی (نشانههای) سیستم
علیرغم تنوع رویکردها (نگاه کنید به: تعریفهای سیستم)، اکثر توصیفهای سیستم شامل ویژگیهای اساسی زیر هستند:
- عناصر (اجزاء، بخشها): واحدهایی که سیستم را تشکیل میدهند و در سطح تحلیل دادهشده نسبتاً تقسیمناپذیرند.[4]
- پیوندها و روابط: تعاملها یا وابستگیهای پایدار میان عناصر که آنها را در یک کل واحد متحد میکنند و درجات آزادیشان را محدود مینمایند.[5][6]
- ساختار: شیوه سازماندهی عناصر و پیوندها، نظمیافتگی تعامل آنها که پایداری سیستم را تضمین میکند.[7]
- یکپارچگی: خاصیت سیستم برای عملکرد بهعنوان یک کل واحد. خواص سیستم بهعنوان کل به جمع ساده خواص عناصرش تقلیل نمییابند.[8]
- مرزها: خط فرضی یا واقعی که سیستم را از محیط بیرونی جدا میکند. تعریف مرزها به ناظر و اهداف تحلیل بستگی دارد.
- تعامل با محیط: تبادل ماده، انرژی یا اطلاعات با محیط پیرامون از طریق ورودیها و خروجیها.[9]
- هدف یا کارکرد: غرض سیستم، حالت مطلوب یا نتیجه رفتار آن. هدف میتواند درونی یا از بیرون تعیینشده باشد (مثلاً توسط فراسیستم یا ناظر).
ویژگیهای اساسی (اصول) سیستمها
سیستمها دارای ویژگیهای مشترکی هستند که صرفنظر از ماهیتشان بروز میکنند:
- پدیدایی (همافزایی، کلگرایی): پدید آمدن کیفیتهای جدید در سیستم که در عناصر آن بهصورت جداگانه وجود ندارند. تواناییهای سیستم بهعنوان کل میتوانند از مجموع تواناییهای اجزایش فراتر روند.[10]
- سلسلهمراتب: سازمانیابی سیستم بر اساس سطوح. هر عنصر میتواند بهعنوان زیرسیستم (سیستم سطح پایینتر) در نظر گرفته شود و خود سیستم بخشی از فراسیستم (سیستم سطح بالاتر) است.[11]
جنبههای پویای سیستم
سیستمها در زمان وجود دارند و تغییر میکنند:
- حالت: ثبت مقادیر پارامترهای کلیدی سیستم در لحظهای معین از زمان.[12]
- رفتار: فرآیند تغییر حالتهای سیستم در زمان تحت تأثیر عوامل درونی و بیرونی.[13]
- توسعه: تغییر قانونمند، اغلب برگشتناپذیر، سیستم که منجر به پدیدار شدن ساختارها، کارکردها یا کیفیتهای جدید میشود.
- چرخه حیات: توالی مراحلی که سیستم از مرحله طرح تا خروج از بهرهبرداری طی میکند.
گونهشناسی سیستمها (طبقات اصلی)
سیستمها برای سهولت تحلیل بر اساس نشانههای مختلف طبقهبندی میشوند:
بر اساس تعامل با محیط:
- باز: بهطور فعال با محیط تبادل ماده، انرژی و اطلاعات دارند. اکثر سیستمهای واقعی باز هستند.[14]
- بسته: تنها انرژی با محیط تبادل میکنند، نه ماده.
- منزوی: نه ماده و نه انرژی با محیط تبادل نمیکنند (مدل نظری).
بر اساس منشأ:
- طبیعی: زیستی، زمینشناختی، کیهانی و غیره.
- مصنوعی (ساخته انسان): فنی، سازمانی، اجتماعی، نرمافزاری و غیره.
- مختلط (ترکیبی).
بر اساس قابلیت پیشبینی رفتار:
- قطعی: رفتار کاملاً توسط حالت اولیه و ورودیها تعیین میشود.
- احتمالی (تصادفی): رفتار با قوانین احتمالی توصیف میشود.
بر اساس ماهیت تغییرات در زمان:
- ایستا: پارامترها و ساختار با گذشت زمان تغییر نمیکنند.
- پویا: حالت در طول زمان تغییر میکند.
بر اساس پیچیدگی:
- ساده: تعداد کمی از عناصر و پیوندها، بهراحتی قابل توصیف.
- پیچیده: تعداد زیاد عناصر، روابط متنوع، رفتار غیرخطی، دشواری بالا در توصیف و مدیریت.[15]
طبقهبندیهای دقیقتر در مقاله طبقهبندی سیستمها ارائه شدهاند.
مطالعه و مدلسازی سیستمها
مطالعه سیستمها موضوع نظریه سیستمها، رویکرد سیستمی، تحلیل سیستم، کیبرنتیک، مهندسی سیستمها و سایر رشتههای علمی و مهندسی است. ابزار اصلی مطالعه، مدلسازی است — ساخت مدلهایی که سیستم را بهصورت سادهشده برای اهداف تحلیل، پیشبینی یا طراحی نمایش میدهند، برای مثال:
- جعبه سیاه (مدل کارکردی): سیستم بهعنوان مبدل سیگنالهای ورودی به خروجی در نظر گرفته میشود.
- مدل ریاضی (انتزاعی): سیستم بهعنوان مجموعهای از عناصر و روابط تعریف میشود (مدل گراف یا جبری). مثلاً «انتزاع ریاضی، مدل پدیده پویا».
- مدل ساختاری: سیستم بهعنوان شبکهای از عناصر و پیوندها (نگاه کنید به تعاریف هال و اورسول).
تنوع تعریفها
توصیف و مرزهای هر سیستم به ناظر (پژوهشگر، طراح، کاربر) و اهداف بررسی بستگی دارند (نگاه کنید به: عینی و ذهنی در تحلیل سیستم). این امر به وجود تعریفهای متعدد و متنوع از سیستم منجر میشود که هر یک بر جنبههای مختلف آن تأکید میکنند. تحول دیدگاهها درباره اینکه سیستم چیست در مقاله مفهوم سیستم بررسی شده است.
نمونههایی از تعریفها:
- مجموعهای از اجزاء در تعامل با یکدیگر. (ل. فون برتالانفی)
- مجموعهای از عناصر که در روابط معینی با یکدیگر و با محیط قرار دارند. (ل. فون برتالانفی)
- کلی مرکب از اجزاء بسیار. مجموعهای از ویژگیها. (ک. چری)
- مجموعهای از عناصر بههم پیوسته، جدا از محیط و در تعامل با آن بهعنوان یک کل. (ف. ای. پرگودوف، ف. پ. تاراسنکو)
- آرایش، مجموعه یا گردآوری اشیایی که به گونهای با هم در ارتباط یا نسبت هستند که با هم نوعی وحدت و یکپارچگی تشکیل میدهند؛ آرایشی از اجزاء فیزیکی که به گونهای با هم در ارتباط یا نسبت هستند که یک واحد یکپارچه را تشکیل میدهند یا مانند آن عمل میکنند. (دیستفانو)
- ترکیبی از عناصر در تعامل، سازمانیافته برای دستیابی به یک یا چند هدف مشخص. (ГОСТ Р ИСО МЭК 15288–2005)
- مجموعه متناهی از عناصر کارکردی و روابط میان آنها، که از محیط در راستای هدفی معین و در چارچوب بازه زمانی معینی جدا شده است. (و. ن. ساگاتوفسکی)
- بازتاب در ذهن سوژه (پژوهشگر، ناظر) از خواص اشیاء و روابط آنها در حل وظیفه پژوهش و شناخت. (یو. ای. چرنیاک)
- سیستم S بر شیء A نسبت به ویژگی (کیفیت) انتگراتیو عبارت است از مجموعهای از چنان عناصری که در چنان روابطی قرار دارند که ویژگی انتگراتیو دادهشده را پدید میآورند. (ی. ب. آگوشکووا، ب. و. آخلیبینینسکی)
- مجموعهای از عناصر یکپارچهشده و دارای تعامل یا وابستگی متقابل منظم، که برای دستیابی به اهداف معینی ایجاد شده است؛ روابط میان عناصر تعریفشده و پایدار هستند و عملکرد یا کارکرد کلی سیستم از جمع ساده عناصر بهتر است. (PMBOK)
همچنین ببینید
- رویکرد سیستمی
- تحلیل سیستم
- نظریه سیستمها
- مفهوم سیستم
- تعریفهای سیستم
- ویژگیهای سیستمها
- ساختار سیستم
- عنصر سیستم
- پیوندها در سیستمها
- محیط سیستم
- مرزهای سیستم
- پدیدایی
- سلسلهمراتب
- مدل سیستم
منابع
- Bertalanffy L. von. Allgemeine Systemtheorie. - مسکو: Прогресс، 1969.
- Sadovsky V.N. Osnovaniya obshchey teorii sistem. - مسکو: Наука، 1974.
- Blauberg I.V., Sadovsky V.N., Yudin E.G. Sistemny podkhod i sistemny analiz. - مسکو: Наука، 1977.
- Peregudov F.I., Tarasenko F.P. Vvedeniye v sistemny analiz. - مسکو: Vysshaya shkola، 1989.
- Sistema // Novaya filosofskaya entsiklopediya: v 4 t. / In-t filosofii RAN. - مسکو: Mysl'، 2001.
- Sistema // Vikipediya. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (дата обращения: 28.04.2025).
- Volkova V.N. Kozlov V.N. — Sistemny analiz i prinyatiye resheniy. Slovar'-spravochnik. M: Vysshaya shkola، 2004
- Volkova V.N., Denisov A.A. — Teoriya sistem i sistemny analiz: uchebnik dlya vuzov. M: Izdatel'stvo Yurayt، 2025
- Volkova V.N. — Istoki i perspektivy razvitiya nauk o sistemakh. SPb. Politekh-Press، 2022
- Sistemnyye issledovaniya. Ezhegodnik. M. Izdatel'stvo Nauka، 1969-88
یادداشتها
- ↑ «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «система есть отражение в сознании субъекта свойств объектов и их отношений в решении задачи исследования, познания;» — Ю. И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой».
- ↑ «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 20.
- ↑ «Элемент — это предел членения системы с точки зрения аспекта рассмотрения, решения конкретной задачи, поставленной цели.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 25.
- ↑ «Связь — это ограничение степени свободы элементов.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 25.
- ↑ «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «...структура системы — это совокупность отношений между ее частями.» — А. Рапопорт, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 64.
- ↑ «При этом под системой в первом приближении понимается множество взаимосвязанных элементов, выступающее как определенная целостность.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 16.
- ↑ «Система как относительно обособленная целостность противостоит среде, окружению.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «Целостность (эмерджентность) проявляется в системе в появлении... у нее новых свойств, отсутствующих у элементов.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 59.
- ↑ «Следствием иерархического строения системы является возможность последовательного включения систем более низкого уровня в системы более высокого уровня.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «В каждый данный момент времени система находится в некотором состоянии...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «...последовательный набор состояний системы образует ее поведение.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «Замкнутая система — это система, изолированная от окружающей среды... В противоположность этому открытая система имеет «входы» и «выходы»...» — А. Рапопорт, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 61.
- ↑ «...к категории сверхсложных систем мы относим человеческий мозг, сообщества организмов, сложнейшие производственные объединения, социальный строй общества...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 3.