Systeembenadering
Systeembenadering — een methodologische richting van wetenschappelijke kennis en praktische activiteit, gebaseerd op de beschouwing van objecten als systemen — holistische complexen van onderling verbonden elementen, in het bijzonder toegepast op complexe objecten. Het is belangrijk op te merken dat de systeembenadering vaker niet als een strikte theorie fungeert, maar als een geheel van methodologische principes en heuristische richtlijnen. Zij bevordert de analyse, modellering, synthese van kennis en het beheer van dergelijke objecten op verschillende kennisgebieden en in de praktijk.
Oorzaken van het ontstaan
De systeembenadering ontstond als een wetmatige fase in de ontwikkeling van de wetenschap, die stuitte op de beperkingen van klassieke methoden (elementarisme, mechanicisme) bij de bestudering van complexe, zich ontwikkelende objecten (biologische, sociale, technische). Klassieke methoden, gericht op de ontleding van het geheel in elementen, bleken ontoereikend voor het begrijpen van de heelheid, de onderlinge verbanden, de organisatie en de dynamiek van dergelijke objecten, alsook voor het oplossen van complexe praktijkproblemen (beheer, ontwerp), die actueel werden in de 2e helft van de 20e eeuw.[1]
Het ontstaan van de systeembenadering hangt ook samen met de algemene evolutie van de wetenschappelijke reflectie (de methodologische wending): de overgang van ontologisme (focus op het object) en gnoseologisme (focus op de subject-objectrelatie) naar methodologisme, waarbij de nadruk verschuift naar de middelen, methoden en organisatie van cognitieve en praktische activiteit. Deze oriëntatie maakt het mogelijk de ontoereikendheid van vroegere benaderingen te identificeren en bevordert de opbouw van nieuwe studieobjecten en onderzoeksprogramma's.
Belangrijkste uitgangspunten
De systeembenadering veronderstelt:
- de beschouwing van een object als een holistisch systeem, bestaande uit onderling verbonden en interacterende elementen die de organisatie ervan vormen en de heelheid ervan waarborgen;[2]
- analyse van de structuur (elementen en wezenlijke, waaronder systeemvormende, verbanden tussen hen) en functies van het systeem, alsmede de wisselwerking ervan met de externe omgeving;[3]
- het in rekening brengen van de hiërarchische aard van systemen, waarbij elk subsysteem kan worden beschouwd als een systeem van een lager niveau, terwijl het systeem zelf deel uitmaakt van een suprasysteem;
- de verschuiving van de focus van de analyse van substraat- en 'materiële' kenmerken naar de bestudering van verbanden, relaties, structuur, organisatie en beheer binnen het systeem;
- de opbouw van veralgemeende en specifieke modellen van systemen, inclusief probabilistische modellen die het stochastische karakter van het gedrag van vele systemen weerspiegelen;
- het onderscheid tussen twee methodologische accenten in het onderzoek: 1) de beweging van een gegeven heelheid naar de identificatie van de verbanden die deze waarborgen en de mechanismen voor de instandhouding ervan; 2) de beweging van een gegeven samenhang (typen verbanden) naar de bepaling van de grenzen en eigenschappen van het holistische systeem;
- het gebruik van interdisciplinaire methoden en modellen voor de bestudering van systemen van uiteenlopende aard.
Principes van de systeembenadering
De kernprincipes van de systeembenadering omvatten:
- Heelheid en Emergentie — het systeem wordt beschouwd als een ondeelbaar geheel dat nieuwe, emergente eigenschappen bezit die ontbreken bij de afzonderlijke elementen en niet herleidbaar zijn tot hun som;
- Hiërarchie — systemen bestaan uit subsystemen en maken deel uit van suprasystemen, waardoor een hiërarchische structuur ontstaat;[4]
- Structuraliteit — analyse van de interne organisatie van het systeem, die niet alleen elementen omvat maar ook de bepalende verbanden daartussen;[5]
- Functionaliteit — bestudering van de functies van het systeem en zijn elementen, gericht op het bereiken van de doelen van het systeem of het in stand houden van zijn bestaan;
- Ontwikkeling — systemen worden beschouwd als dynamisch, onderhevig aan verandering en ontwikkeling in de tijd;
- Wisselwerking met de omgeving — het in aanmerking nemen van het feit dat het systeem niet geïsoleerd bestaat, maar stof, energie en informatie uitwisselt met de externe omgeving.[6]
Toepassing
De systeembenadering wordt op grote schaal toegepast op verschillende gebieden, waaronder:
- wetenschap en techniek (met name bij het ontwerpen en analyseren van complexe systemen (zie Systeemtechniek)
- economie en beheer
- sociale wetenschappen
- ecologie en biologie
De toepassing van de principes van de systeembenadering bevordert de ontsluiting van een bredere cognitieve werkelijkheid en de ontwikkeling van nieuwe verklaringsschema's voor complexe verschijnselen.
Geschiedenis van de ontwikkeling
Ideeën over systematisch onderzoek van objecten zijn terug te voeren op de antieke filosofie (Plato, Aristoteles) en de filosofie van de Nieuwe Tijd (Kant, Schelling), en werden verder ontwikkeld in de werken van K. Marx, Ch. Darwin en anderen. De grondslagen van de moderne systeembenadering werden in het midden van de 20e eeuw gelegd in het kader van de algemene systeemtheorie, ontwikkeld door Ludwig von Bertalanffy. In de Sovjet-Unie leverden I.V. Blauberg, V.N. Sadovsky en E.G. Yudin een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de systeembenadering; zij droegen wezenlijk bij aan de uitwerking van de filosofische en methodologische grondslagen van systeemonderzoek, gebaseerd op het principe van systemiciteit en verbonden, in het bijzonder, met het dialectisch materialisme.
Literatuur:
- Blauberg I.V., Yudin E.G. Stanovlenie i susjtsjnost' sistemnogo podchoda. Moskou, 1973;
- Sadovsky V.N. Osnovanija obsjtsjej teorii sistem. Logiko-metodologitsjeskij analiz. Moskou, 1974;
- Uemov A.I. Sistemnyj podchod i obsjtsjaja teorija sistem. Moskou, 1978;
- Blauberg I.V. Problema tselostnosti i sistemnyj podchod. Moskou, 1997;
- Yudin E.G. Metodologija nauki. Sistemnost'. Dejatel'nost'. Moskou, 1997;
- Sistemnyje issledovanija. Metodologitsjeskije problemy. Jezhegodnik. Moskou: Nauka;
- Churchman C.W. The Systems Approach. N.Y., 1968;
- Trends in General Systems Theory / Ed. G. Klir. N.Y., 1972;
- General Systems Theory. Yearbook, vol. 1–30. N.Y., 1956–85;
- Critical Systems Thinking. Directed Readings / Ed. R.L. Flood, M.C. Jackson. N.Y., 1991;
Noten
- ↑ «Изменяются основные категории мышления... во всех областях современного знания мы вынуждены сталкиваться с необходимостью анализа сложных объектов, определенных «целостностей» или «систем». Это ведет к фундаментальной переориентации научного мышления.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 31-32.
- ↑ «...объекты рассматриваются как системы, т. е. как множества взаимосвязанных элементов, выступающих как единое целое.» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 8.
- ↑ «[Задачи системного подхода включают] проблему иерархического строения систем и поиски вытекающей отсюда специфики взаимосвязи различных уровней системного объекта;» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «Сложность и многообразие элементов, связей и отношений объекта как системы обусловливают иерархическое строение системы...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17.
- ↑ «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений. Именно эти связи и отношения выражают целостные, интегративные свойства системы, определяют ее специфику.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17
Zie ook
- Systeem
- Systeemanalyse
- Systeemtechniek
- Algemene systeemtheorie