Sistem Yaklaşımı
Sistem yaklaşımı — nesneleri sistemler olarak, yani birbirine bağlı elemanların bütünsel karmaşıkları olarak ele almaya dayanan bilimsel bilgi ve pratik faaliyetin metodolojik yönelimi; özellikle karmaşık nesnelere uygulanır. Sistem yaklaşımının çoğunlukla katı bir kuram olarak değil, metodolojik ilkeler ve sezgisel yönelimler bütünü olarak ortaya çıktığını belirtmek gerekir. Bu yaklaşım, çeşitli bilgi ve pratik alanlarında söz konusu nesnelerin analizi, modellenmesi, bilgilerin sentezi ve yönetimi süreçlerine katkı sağlar.
Ortaya Çıkışının Nedenleri
Sistem yaklaşımı, bilimin karmaşık, gelişmekte olan nesneleri (biyolojik, sosyal, teknik) incelerken klasik yöntemlerin (elementarizm, mekanizm) sınırlılıklarıyla karşılaşması sonucunda bilimsel gelişimin kaçınılmaz bir aşaması olarak doğmuştur. Bütünü elemanlara indirgeyen klasik yöntemler, bu tür nesnelerin bütünselliğini, karşılıklı bağlantılarını, örgütlenmesini ve dinamiğini anlamak ile 20. yüzyılın 2. yarısında gündeme gelen karmaşık pratik sorunları (yönetim, tasarım) çözmek için yetersiz kalmıştır.[1]
Sistem yaklaşımının ortaya çıkışı, bilimsel düşüncenin genel evrimi (metodolojik dönüş) ile de ilişkilidir: ontolojizmden (nesne odaklılık) ve epistemolojizmden (özne-nesne ilişkisi odaklılık), vurgunun bilişsel ve pratik etkinliğin araç, yöntem ve örgütlenmesine kaydığı metodolojizme geçiş bu evrimin temel niteliğini oluşturmaktadır. Bu yönelim, önceki yaklaşımların yetersizliklerini ortaya koymayı ve yeni inceleme konuları ile araştırma programlarının oluşturulmasını sağlamaktadır.
Temel İlkeler
Sistem yaklaşımı şunları öngörür:
- nesnenin, örgütlenmesini oluşturan ve bütünselliğini sağlayan birbirine bağlı ve birbirleriyle etkileşen elemanlardan oluşan bütünsel bir sistem olarak ele alınması;[2]
- sistemin yapısının (elemanlar ve aralarındaki belirleyici, sistem-kurucu bağlantılar dahil) ve işlevlerinin, ayrıca sistemin dış çevreyle etkileşiminin analizi;[3]
- her alt sistemin daha alt düzeyde bir sistem olarak ele alınabileceği ve sistemin kendisinin bir üst sistemin parçası olduğu sistemlerin hiyerarşikliğinin gözetilmesi;
- odağın maddesel, "nesnel" nitelikler üzerinden sistemdeki bağlantılar, ilişkiler, yapı, örgütlenme ve yönetimin incelenmesine kaydırılması;
- birçok sistemin davranışının stokastik niteliğini yansıtan olasılıksal modeller dahil, sistemlerin genelleştirilmiş ve özgül modellerinin oluşturulması;
- araştırmada iki metodolojik vurgunun birbirinden ayrılması: 1) verili bir bütünsellikten, onu sağlayan bağlantıların ve onun sürdürülme mekanizmalarının ortaya çıkarılmasına doğru ilerleme; 2) verili bir bağlantısallıktan (bağlantı türleri) bütünsel sistemin sınırlarının ve özelliklerinin belirlenmesine doğru ilerleme;
- farklı nitelikteki sistemleri incelemek için disiplinlerarası yöntem ve modellerin kullanılması.
Sistem Yaklaşımının Prensipleri
Sistem yaklaşımının temel prensipleri şunlardır:
- Bütünsellik ve Ortaya Çıkış (Emergence) — sistem, elemanlarında ayrı ayrı bulunmayan ve onların toplamına indirgenemeyen yeni, emergent özelliklere sahip bir bütün olarak ele alınır;
- Hiyerarşiklik — sistemler alt sistemlerden oluşur ve üst sistemlere dahildir; böylece hiyerarşik bir yapı meydana getirir;[4]
- Yapısallık — yalnızca elemanları değil, aralarındaki belirleyici bağlantıları da içeren sistemin iç örgütlenmesinin analizi;[5]
- İşlevsellik — sistemin hedeflerine ulaşmasına ya da varlığının sürdürülmesine yönelik sistem ve elemanlarının işlevlerinin incelenmesi;
- Gelişim — sistemler, zaman içinde değişime ve gelişime tabi dinamik oluşumlar olarak ele alınır;
- Çevreyle Etkileşim — sistemin yalıtılmış biçimde var olmadığının, dış çevresiyle madde, enerji ve bilgi alışverişinde bulunduğunun gözetilmesi.[6]
Uygulama
Sistem yaklaşımı pek çok alanda yaygın biçimde uygulanmaktadır:
- bilim ve teknoloji (özellikle karmaşık sistemlerin tasarımı ve analizinde (bkz. Sistem Mühendisliği)
- ekonomi ve yönetim
- sosyal bilimler
- ekoloji ve biyoloji
Sistem yaklaşımı prensiplerinin uygulanması, daha geniş bir bilişsel gerçekliğin ortaya çıkarılmasına ve karmaşık olguların yeni açıklama şemalarının geliştirilmesine katkı sağlar.
Gelişim Tarihi
Nesnelerin sistemli incelenmesine ilişkin fikirler antik felsefede (Platon, Aristoteles) ve Yeniçağ felsefesinde (Kant, Schelling) izlenebilmekte olup K. Marks, Ch. Darwin ve diğerlerinin çalışmalarında geliştirilmiştir. Modern sistem yaklaşımının temelleri, 20. yüzyılın ortasında Ludwig von Bertalanffy tarafından geliştirilen genel sistemler teorisi çerçevesinde atılmıştır. Sovyetler Birliği'nde sistem yaklaşımının gelişimine İ. V. Blauberg, V. N. Sadovski ve E. G. Yudin önemli katkılarda bulunmuşlardır; bu araştırmacılar, özellikle diyalektik materyalizme dayanan ve sistemlilik ilkesine yaslanan sistem araştırmalarının felsefi ve metodolojik temellerinin geliştirilmesine özgün katkılar yapmışlardır.
Kaynakça:
- Blauberg İ.V., Yudin E.G. Становление и сущность системного подхода. М., 1973;
- Sadovski V.N. Основания общей теории систем. Логико-методологический анализ. М., 1974;
- Uemov A.İ. Системный подход и общая теория систем. М., 1978;
- Blauberg İ.V. Проблема целостности и системный подход. М., 1997;
- Yudin E.G. Методология науки. Системность. Деятельность. М., 1997;
- Системные исследования. Методологические проблемы. Ежегодник. М.: Наука;
- Churchman С.W. The Systems Approach. Ν. Υ., 1968;
- Trends in General Systems Theory / Ed. G. Klir. N. Y., 1972;
- General Systems Theory. Yearbook, vol. 1–30. N. Y., 1956–85;
- Critical Systems Thinking. Directed Readings / Ed. R.L. Flood, M.C. Jackson. N. Y., 1991;
Ayrıca bakınız
- Sistem
- Sistem Analizi
- Sistem Mühendisliği
- Genel Sistemler Teorisi
Notlar
- ↑ «Изменяются основные категории мышления... во всех областях современного знания мы вынуждены сталкиваться с необходимостью анализа сложных объектов, определенных «целостностей» или «систем». Это ведет к фундаментальной переориентации научного мышления.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 31-32.
- ↑ «...объекты рассматриваются как системы, т. е. как множества взаимосвязанных элементов, выступающих как единое целое.» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 8.
- ↑ «[Задачи системного подхода включают] проблему иерархического строения систем и поиски вытекающей отсюда специфики взаимосвязи различных уровней системного объекта;» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «Сложность и многообразие элементов, связей и отношений объекта как системы обусловливают иерархическое строение системы...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17.
- ↑ «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений. Именно эти связи и отношения выражают целостные, интегративные свойства системы, определяют ее специфику.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17