Sistem Tanımları

Sistem Tanımları — "sistem" kavramının, bağlama, bilgi alanına ve araştırma hedeflerine göre kullanılan pek çok farklı tanımı bulunmaktadır. Bu durum, sistem yaklaşımının disiplinlerarası niteliğinden ve sistem kavramının kendisinin tarihsel evriminden kaynaklanmaktadır.

Tanımların Çokluğunun Nedenleri

Sistem tanımlarındaki farklılıklar birkaç etkenle açıklanmaktadır:

• Kavramın çift yönlülüğü: Sistem, hem nesnel olarak var olan bir olgu hem de özne tarafından oluşturulan bir model ya da gerçekliği inceleme yöntemi olarak ele alınmaktadır (Sistem analizinde nesnel ve öznel).
• Bağlam ve disiplin: Tanımlar belirli bir alanın (biyoloji, mühendislik, ekonomi, sosyoloji, bilişim) gereksinimlerine göre uyarlanmaktadır.
• Araştırma hedefleri: Göreve bağlı olarak (yapı, davranış, yönetim, tasarım analizi) tanımdaki vurgular değişmektedir.
• Soyutlama düzeyi: Tanımlar genel felsefi nitelikte olabileceği gibi dar kapsamlı ve biçimselleştirilmiş de olabilmektedir.
• Kavramın evrimi: Sistem anlayışının tarihsel gelişimi, tanımlara yeni boyutların (amaç, çevre, gözlemci) eklenmesine yol açmıştır.

Tanımların Ortak Bileşenleri

Farklılıklara karşın, çoğu formülasyonun çözümlenmesi, sistemlerin özsel niteliklerini yansıtan ortak temel bileşenlerin belirlenmesini sağlamaktadır:

• Elemanlar (bileşenler, parçalar): Sistemin yapıtaşları.
• Bağlantılar (ilişkiler): Elemanlar arasındaki etkileşimler.
• Yapı: Elemanların ve bağlantıların organizasyonu.
• Bütünlük (birlik): Sistemin, özelliklerinin parçaların özelliklerine indirgenemediği bir bütün olarak ele alınması.
• Sınırlar: Sistemin çevreden ayrılması.
• Çevre ile etkileşim: Girdi ve çıktılar aracılığıyla gerçekleştirilen alışveriş (Açık sistem).
• Amaç ya da İşlev: Sistemin davranışının yönelimi veya amacı.

Farklı tanımlar bu bileşenlerin bir ya da birkaçını ön plana çıkarabilmektedir.

Tanımlama Yaklaşımlarının Sınıflandırılması

Sistem tanımları, temel vurgularına göre şu biçimde sınıflandırılabilir:

• Betimleyici (Açıklayıcı): Bileşim (elemanlar) ve karşılıklı ilişkilerin nesnel olarak betimlenmesine odaklanır. Sistem teorisinin erken dönemine özgüdür.
• Yapıcı (Amaç Odaklı): Sistemin amacını ya da işlevini, bir sonuca ulaşmak üzere organize edilmişliğini ön plana çıkarır; çoğunlukla gözlemcinin veya tasarımcının rolünü de içerir.
• İşlevsel (Sibernetik): Sistemi girdileri çıktılara dönüştüren bir araç olarak ele alır; davranış ve yönetim üzerinde yoğunlaşır.
• Yapısal-İşlevsel: Yapının betimlenmesini, elemanların ya da sistemin bütününün işlevlerinin belirtilmesiyle bir arada sunar.

Sistem Tanımlarına Örnekler

Aşağıdaki tabloda "sistem" kavramının çeşitli tanımları, yazarları (biliniyorsa) ile birlikte sunulmakta ve her formülasyonun temel fikirleri ile vurguları çözümlenmektedir. Bu sayede bu temel kavramın anlaşılmasına yönelik yaklaşımların çeşitliliği görülebilmektedir.

"Sistem" Kavramının Tanımlarının Karşılaştırması

Tanım	Yazar(lar)	Kavramın Çözümlenmesi / Temel Fikir	Vurgu
Etkileşen bileşenler kompleksi.	L. von Bertalanffy	Etkileşimi sistemin temeli olarak vurgulayan temel tanım.	Etkileşim, Bileşenler
Birbirleriyle ve çevreyle belirli ilişkiler içinde bulunan elemanlar bütünü.	L. von Bertalanffy	Elemanlara ilişkileri ve çevre ile etkileşimi ekler.	Elemanlar, İlişkiler, Çevre
Pek çok parçadan oluşan bütün. Niteliklerin topluluğu.	C. Cherry	Sistemin bütünlüğünü ve bileşik niteliğini vurgular.	Bütünlük, Parçalar/Nitelikler
Çevreden ayrılmış ve çevre ile bir bütün olarak etkileşen, birbirine bağlı elemanlar kümesi.	F. İ. Peregudov, F. P. Tarasenko	Temel nitelikleri bir araya getiren klasik tanım: elemanlar, bağlantılar, sınırlar, çevre ile etkileşim ve bütünlük.	Elemanlar, Bağlantılar, Çevre, Bütünlük
Birlikte belirli bir teklik, bütünlük oluşturacak biçimde birbirine bağlı ya da ilişkili şeylerin düzenlemesi, kümesi ya da topluluğu; fiziksel bileşenlerin düzenlenmesi...	Distephano	Bileşenlerin (fiziksel olanlar dahil) tek bir bütün hâlinde bir araya getirilmesini (düzenlenmesini) ön plana çıkarır.	Birlik, Bütünlük, Bileşenler (fiziksel)
Bir veya daha fazla belirlenmiş amaca ulaşmak üzere organize edilmiş, etkileşen elemanların bileşimi.	ISO15288	Sistem mühendisliği standardından alınan yapıcı tanım. Amacı ve organizasyonu açıkça ortaya koyar.	Elemanlar, Etkileşim, Organizasyon, Amaç
Çevreden belirli bir amaç doğrultusunda ve belirli bir zaman aralığı içinde ayrılan, sonlu sayıda işlevsel eleman ve bu elemanlar arasındaki ilişkiler kümesi.	V. N. Sagatovskiy	İşlevsel elemanları, ilişkileri, amacı, çevreyi ve zaman çerçevesini kapsayan yapıcı tanım.	Elemanlar (işlevsel), İlişkiler, Amaç, Çevre, Zaman
Araştırma ve bilgi edinme görevinin çözümünde öznenin (araştırmacı, gözlemci) bilincindeki nesnelerin özelliklerinin ve ilişkilerinin yansıması.	Yu. İ. Chernyak	Özne odaklı tanım. Sistem, gözlemciye bağlı zihinsel bir model olarak ele alınır.	Özne/Gözlemci, Bilgi, Model
S sisteminin A nesnesi üzerindeki bütünleştirici özellik (nitelik) açısından tanımı: verilen bütünleştirici özelliği doğuran ilişkiler içindeki elemanlar bütünüdür.	E. B. Agoshkova, B. V. Akhlibininskiy	Elemanların ve ilişkilerinin etkileşiminden ortaya çıkan bütünleştirici (ortaya çıkan) özelliklere vurgu yapar.	Ortaya Çıkış, Bütünleştirici Özellikler
Belirli amaçlara ulaşmak için oluşturulmuş, düzenli biçimde etkileşen ya da birbirine bağımlı bütünleşik elemanlar topluluğu; elemanlar arasındaki ilişkiler tanımlı ve kararlıdır, sistemin genel performansı ya da işlevselliği ise elemanların basit toplamından daha iyidir.	PMBOK	Proje yönetiminden alınan tanım. Entegrasyonu, etkileşimi, amacı ve ortaya çıkışı (performans > toplam) bir arada sunar.	Entegrasyon, Etkileşim, Amaç, Ortaya Çıkış/Sinerji
Bir veya daha fazla girdi alan ve bir veya daha fazla çıktı üreten araç.	Drenick	Sibernetik tanım. Sistem bir dönüştürücü, "kara kutu" modeli olarak ele alınır.	Girdiler, Çıktılar, Dönüşüm
Araç, süreç ya da şema... işlevi... bilgi ve/veya enerji ve/veya madde akışlarını işlemede...	D. Ellis, F. Ludwig	Sibernetik tanımı genişleten işlevsel tanım; akışların işlenmesine işaret eder.	İşlev, Süreç, Dönüşüm (bilgi/enerji/madde)
Dinamik bir olgunun modeli olarak işlev gören matematiksel soyutlama.	H. Freeman	Matematiksel bakış açısı. Sistem, dinamiğin matematiksel modeli olarak ele alınır.	Model, Matematik, Dinamik
Önceden belirlenmiş bir işlevi iş birliği içinde yerine getirmek üzere tasarlanmış, etkileşen elemanların bütünleşik topluluğu.	R. Gibson	Elemanların ortak bir işlevi yerine getirmek üzere iş birliği yapmasına vurgu yapar.	Entegrasyon, Etkileşim, İş Birliği, İşlev
Nesneler kümesi ile nesneler arasındaki ve nesnelerin nitelikleri arasındaki ilişkiler.	A. Hall, R. Fagen	Nesnelerin niteliklerini de kapsayan biçimsel, küme kuramsal tanım.	Nesneler, İlişkiler, Nitelikler
Varlıklar topluluğu... girdileri algılayan... ve belirli girdi ve çıktı işlevlerini en üst düzeye çıkarma amacı güderek... çıktılar üretmek için harekete geçen...	R. Kershner	Amacı girdi/çıktı dönüşüm işlevinin optimizasyonu olarak ele alan sibernetik tanım.	Girdiler, Çıktılar, Amaç (işlev optimizasyonu)
Parça-bileşenlerin işlevsel ilişkilerle bağlandığı, uzay ve zamanda sınırlandırılmış alan.	J. Miller	Uzay-zamana ait sınırları ve parçalar arasındaki işlevsel bağlantıları vurgular.	Sınırlar (uzay/zaman), İşlevsel İlişkiler
Matematiksel açıdan... birimler arasındaki ilişkiler bütünü. İlişkiler ne kadar sıkı birbirine bağlıysa sistem o kadar organize olmuştur...	A. Rapoport	Matematiksel/yapısal bakış açısı; ilişkilere ve organizasyon derecesine odaklanır.	İlişkiler, Organizasyon Derecesi
Zaman ve uzayda birbirine bağlanmış, karar alma ve davranış değerlendirmeye ilişkin pratik görevler kümesiyle ilişkilendirilmiş eylemler (işlevler) kümesi...	S. Sengupta, R. Ackoff	Etkinlik yaklaşımı. Sistem, yönetim görevlerini çözmek için işlevler/eylemler bütünü olarak ele alınır.	Eylemler/İşlevler, Görevler, Karar Alma, Yönetim
Terim... düzenli... araç... ya da belirli bir işlemi gerçekleştirmek için gerekli elemanlar topluluğunu... ifade etmek için kullanılır.	A. Wilson, M. Wilson	İki anlama işaret eder: düzenlenmiş bütün (yapı) ve bir işlem için elemanlar kümesi (işlev).	Araç/Düzen, İşlem/İşlev
Belirli... ilişkiler ve bağlantılar içinde bulunan elemanları kapsayan boş olmayan küme...	G. Kröber	Minimalist yapısal tanım.	Elemanlar, İlişkiler/Bağlantılar
Soyut sistem... kısmen birbirine bağlı soyut nesneler kümesi...	L. Zadeh, C. Desoer	Soyut sistemin biçimsel tanımı.	Soyutlama, Nesneler, Kısmi Bağlantı
Birbirine bağlı, etkin elemanlar kümesi.	O. Lange	Elemanların etkinliğini/eylemini vurgulayan kısa tanım.	Elemanlar, Bağlantılar, Eylem
Herhangi bir gözlemcinin düzenli olarak algıladığı, bir zincirdeki etkinlik dağılımının her türlü biçimi.	G. Pask	Gözlemlenebilir düzenliliği ve gözlemcinin rolünü ön plana çıkaran davranışsal/sibernetik yaklaşım.	Etkinlik, Düzenlilik, Gözlemci
Birbirine bağlı... bileşenler kümesi... ilişkiler bakımından sıralanmış... bütünleşik özellikler ve işlevlerde kendini gösteren birlikle nitelendirilir...	V. S. Tyukhtin	Bileşenleri, ilişkileri, sıralanmışlığı, birliği ve bütünleştirici özellikleri/işlevleri bir arada sunar.	Bileşenler, İlişkiler, Sıralanmışlık, Birlik, Bütünleştirici Özellikler
Bütünsel bir birlik oluşturan kümedeki elemanların ilişki ve bağlantılarının çeşitliliği... organize küme...	A. D. Ursul	Bağlantıların çeşitliliğine, bütünlüğe ve organizasyona vurgu yapar.	İlişkiler/Bağlantılar, Çeşitlilik, Bütünlük, Organizasyon
Etkileşimlerinin... odaklanmış yararlı bir sonuca ulaşma yönünde karşılıklı destek niteliği kazandığı, seçici biçimde dahil edilmiş bileşenler kompleksi.	P. K. Anokhin	Biyolojik/işlevsel yaklaşım. Bileşenlerin "yararlı bir sonuç" elde etmek üzere "karşılıklı destek" vermesine vurgu yapar (Amaç/İşlev).	Bileşenler, Karşılıklı Destek, Yararlı Sonuç (Amaç/İşlev)
	L. A. Blyumenfeld	Bağlantıları, elemanların bölünemezliğini, çevre ile etkileşimin bütünlüğünü ve evrim sürecinde kimliğin korunmasını kapsayan ayrıntılı operasyonel tanım.	Elemanlar, Bağlantılar, Bölünemezlik, Bütünlük, Çevre, Evrim/Kimlik
Üzerinde... ilişkinin gerçekleştirildiği nesneler kümeleri... İkili tanım... belirlenmiş... ilişkilerle belirli... özelliklere sahip nesneler kümesi.	A. İ. Uemov	Mantıksal-felsefi yaklaşım. Nesneler/ilişkiler ve nesneler/özellikler üzerinden iki ikili tanım önerir.	Nesneler, İlişkiler, Özellikler (mantıksal yapı)
Tek tek bileşenlerinde bulunmayan davranış ya da anlam ortaya koyan parçaların (elemanların) bileşimi.	Uluslararası Sistem Mühendisliği Konseyi (INCOSE)	Sistem mühendisliğinden alınan modern tanım; davranış ya da anlamın ortaya çıkışını vurgular.	Parçalar/Elemanlar, Ortak Etki, Ortaya Çıkan Davranış/Anlam

Sistemin Tek Bir Tanımının Bulunmamasının Nedenleri

• Anlayışın evrimi: Zamanla sistem kavramı karmaşıklaşmıştır: "organize küme" şeklindeki erken yorumlardan amaçların, gözlemcinin rolünün ve sistemin temsil biçimlerinin kavrama dahil edilmesine dek gelişim göstermiştir.
• Bağlam ve araştırma hedefleri: Sistem tanımı, analizin amacına, değerlendirme düzeyine ve araştırma görevine bağlıdır. Analizin farklı aşamalarında en önemli boyutları öne çıkaran farklı "işlevsel" tanımlar oluşturulmaktadır.
• Nesne ve yaklaşımların çeşitliliği: Sistemler doğaları bakımından farklılık gösterir (örneğin iyi organize, kötü organize, öz-organize sistemler); bu durum farklı modeller ve yaklaşımlar gerektirmektedir. Bazı durumlarda sistemin amacı tanımda yer almayabilir (örneğin doğal nesneler için).
• Bilişsel yapı olarak sistem: Sistem, gerçekliğin bilinçli biçimde basitleştirilmesi ve temsil edilmesi için bir araçtır. Gerçekliğin algılanması ve çözümlenmesine yönelik farklı görevler, farklı sistem modellerinin oluşturulmasını gerektirmektedir.