Sistem Kavramı
Sistem kavramı — sistemik yaklaşımın temel kategorisi olup içeriği, bilimin gelişmesiyle ve karmaşık nesnelerin yapısı ile işleyişine dair görüşlerin derinleşmesiyle birlikte evrilmiştir. Bu evrimin incelenmesi, sistemin modern tanımlarına dahil edilen çeşitli boyutların anlaşılmasını sağlar.
Tarihsel olarak sistemin ne olduğuna ilişkin anlayış, birkaç karmaşıklaşma aşamasından geçmiştir.
Erken Dönem Görüşler: Elementler, Bağlar, Yapı - Elements, Relations, Structure
Başlangıçta sistem, ağırlıklı olarak bileşimi ve iç örgütlenmesi açısından ele alınmıştır. L. von Bertalanffy sistemi "etkileşen bileşenler bütünü" ya da "birbirleriyle belirli ilişkiler içinde bulunan elemanların toplamı" olarak tanımlamıştır.[1][2]
Bu görüşün temel bileşenleri şunlardır:
- Elemanlar (parçalar, bileşenler): Belirli bir kurucu kümesi (`A`).
- Bağlar (ilişkiler): Elemanlar arasındaki etkileşimlerin ya da bağımlılıkların varlığı (`R`).
- Yapı: Elemanların ve bağların düzenli bir biçimde sıralanması.
Bu, biçimsel olarak şu çift ile ifade edilebilir:
S = (A, R)
Zaman zaman, sistemin yalnızca bütünlüğü oluşturan elemanları ve bağları kapsadığını vurgulayan kesişim gösterimi de kullanılmıştır:
S = A ∩ R
Not: "Elemanlar" — "bileşenler" ve "bağlar" — "ilişkiler" terimleri çoğunlukla eş anlamlı olarak kullanılmakla birlikte "bileşen" terimi bir elemanlar kümesini de ifade edebilir.
İşlevsel Yaklaşım: Girişler, Çıkışlar, Dönüşüm - Inputs, Outputs, Transformation
Daha sonra, özellikle sibernetiğin gelişimiyle birlikte, vurgu sistemin bir dönüştürücü olarak işleyişine kaymıştır:[3][4]
- belirli bir kural ya da ilişkiye (`R`) göre girişleri (`X`) çıkışlara (`Y`) dönüştürme.
M. Mesarovic'in bu gösterimi:
S = (X, Y, R)
iç yapıya girmeksizin sistemi dış tezahürleriyle analiz eden "kara kutu" modelinin kullanılmasına olanak tanır.
Bileşen Özelliklerinin Dikkate Alınması
Daha kesin bir modelleme yapabilmek için elemanların (`QA`) ve bağların (`QR`) özelliklerinin (niteliklerinin) de hesaba katılması gerekmiştir. A. Hall'ün tanımı eleman niteliklerini içermekteydi:
S = (A, R, QA)
A. İ. Uyomov, dikkatini ya eleman özelliklerine ya da ilişki özelliklerine yönelten ikili tanımlar önermiştir:
S = (A, R, QA) ya da S = (A, R, QR)
Amacın Dahil Edilmesi:
Yönetilen, yapay ve pek çok biyolojik sistemin tanımlanmasında, sistemin yönelimini ya da işleyişinin istenen sonucunu yansıtan amacın (`Z`) eklenmesi belirleyici bir önem kazanmıştır:[5][6][7]
S = (A, R, Z)
Sistem analizinde hedeflerle çalışmak merkezi bir aşamadır (bkz. Sistem Analizinde Amaç).
Çevre ile Etkileşim ve Dinamik: Açık Sistemler
Gerçek sistemlerin büyük çoğunluğu çevreleriyle etkileşim içindedir. L. von Bertalanffy, madde, enerji veya bilgiyi çevresiyle (`E`) değiş tokuş eden açık sistem kavramını ortaya koymuştur.[8]
Dinamiğin hesaba katılması, bir zaman aralığının (`T`) da tanıma eklenmesini gerektirmiştir. V. N. Sagatovsky'nin tanımı bu boyutları şu biçimde kapsamaktadır:
S = (A, R, Z, E, T)
burada A – işlevsel elemanlar, R – ilişkiler, Z – amaç, E – çevre, T – zaman aralığıdır.
Gözlemcinin Rolü: Öznel Boyut
W. R. Ashby'nin çalışmalarından ve özellikle Yu. İ. Chernyak'ın katkılarından itibaren modern sistemik yaklaşım, gözlemciyi (`N`) açıkça ele alım sürecine dahil etmektedir. Sistemin tanımı, sınırları, önemli elemanları ve bağları ile analiz amaçları özneye bağlıdır. Chernyak'ın tanımı: "Sistem, öznenin bilincindeki... nesnelerin özelliklerinin ve ilişkilerinin yansımasıdır...":[9]
S = (A, R, Z, N)
Daha sonra Chernyak, gözlemcinin dilini de (`LN`) tanıma eklemiştir:
S = (A, R, Z, N, LN)
Gözlemcinin dahil edilmesi, sistem araştırmalarında nesnel ile öznel arasındaki diyalektiği ve sistemin ele alınmasındaki katmanların (straların) önemini ön plana çıkarmaktadır.
Kavramın Evrimi ile Bilimin Gelişimi Arasındaki Bağlantı
Sistem kavramının karmaşıklaşması; sibernetik, genel sistemler teorisi, sistem analizi, yöneylem araştırması ve sistem mühendisliğinin gelişimiyle paralel bir seyir izlemiştir. Bu alanların her biri, sistemlerin yapısı, davranışı, yönetimi ve gelişimine ilişkin anlayışa katkıda bulunmuştur (bkz. Sistemik Yaklaşımın Gelişimi).[10]
Tanımın Seçimi
Tanımların çokluğu, sistem olgusunun karmaşıklığını yansıtmaktadır. Sistem analizi yürütülürken araştırmanın amaçlarına ve ele alınış düzeyine uygun bir "çalışma" tanımının seçilmesi ya da oluşturulması gerekmektedir. Bu tanım, analiz sürecinde daha da netleştirilebilir.[11]
Ayrıca bakınız
- Sistem
- Sistem Tanımları
- Sistemik Yaklaşım
- Sistem Analizi
- Sistemler Teorisi
- Sistemik Yaklaşımın Gelişimi
- Sistemin Yapısı
- Sistemin Elemanı
- Sistemlerdeki Bağlar
- Sistemin Çevresi
- Sistemin Sınırları
- Sistem Analizinde Amaç
- Sistemik Yaklaşımda Gözlemci
- Sistem Analizinde Nesnel ve Öznel
- Açık Sistem
- Sistemlerin Temsil Düzeyleri
Kaynakça
- Volkova V.N., Kozlov V.N. — Sistemnyy analiz i prinyatiye resheniy. Slovar-spravochnik. Moskova: Vysshaya shkola, 2004
- Volkova V. N., Denisov A. A. — Teoriya sistem i sistemnyy analiz : uchebnik dlya vuzov. Moskova: Izdatelstvo Yurayt, 2025
- Volkova V.N. — İstoki i perspektivy razvitiya nauk o sistemakh. St. Petersburg: Politekh-Press, 2022
- Sistemnyye issledovaniya. Ezhegodnik. Moskova: Izdatelstvo Nauka, 1969-88
- Bertalanffy L. von. Obshchaya teoriya sistem. - Moskova: Progress, 1969.
- Sadovskiy V.N. Osnovaniya obshchey teorii sistem. - Moskova: Nauka, 1974.
- Blauberg İ.V., Sadovskiy V.N., Yudin E.G. Sistemnyy podkhod i sistemnyy analiz. - Moskova: Nauka, 1977.
- Peregudov F.İ., Tarasenko F.P. Vvedeniye v sistemnyy analiz. - Moskova: Vysshaya shkola, 1989.
- Sistema // Novaya filosofskaya entsiklopediya: v 4 t. / İn-t filosofii RAN. - Moskova: Mysl, 2001.
- Sistema // Vikipediya. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (erişim tarihi: 28.04.2025).
Notlar
- ↑ «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «Множество элементов с отношениями между ними и между их атрибутами.» — Р. Фейджин, А. Холл, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «Система определяется как некоторое отношение, определённое на декартовом произведении некоторого семейства множеств.» — М. Месарович (цит. по А. И. Уемову), Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 82.
- ↑ «Системы исследуются по их функциональному поведению: они подвергаются определенным воздействиям (данные на «входе» систем) и регистрируются их ответные реакции (данные на «выходе»); полученные результаты «кодируются на языке свойств системы.» — Ю. В. Сачков, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 129.
- ↑ «Система... воспринимает некоторые входы и... производит такие выходы, которые обеспечивают достижение цели – максимизации некоторой функции входов и выходов» — Ричард Кершнер (цит. по С. Янгу), Системное управление организацией. С. 16.
- ↑ «Системный анализ — методология исследования... с помощью представления этих объектов в качестве целенаправленных систем...» — Ю.И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой».
- ↑ «Затем в определениях системы появляется понятие цель.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 18.
- ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский,
- ↑ «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 20.
- ↑ «...понятие «система» стало широко использоваться в различных областях знаний, заинтересовало инженеров, и на определенной стадии развития научного знания теория систем оформилась в самостоятельную науку.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем. С. 5.
- ↑ «Выбор определения системы отражает принимаемую концепцию и является фактически началом моделирования.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 22.