Sistem Dengesi
Jump to navigation
Jump to search
Sistem Dengesi
Sistem dengesi — dış ve iç etkilerin yokluğunda veya telafi edilmesi durumunda sistemin temel parametrelerinin ve yapısının kararlılığının korunduğu durumdur. Sistem yaklaşımında denge, karmaşık sistemlerin kararlı durumlarından biri olarak ele alınır.[1][2]
Genel Özellikler
Sistem dengesi, iç süreçlerin ve eleman etkileşimlerinin uyumunu ifade eder; bu uyum sayesinde durumda kendiliğinden değişim eğilimi olmaksızın kararlı bir işleyiş sağlanır.
Denge şu unsurlarla ilişkilidir:
- sistem içindeki kuvvetler ve etkiler arasındaki denge;
- yapının ve bütünlüğün korunması;
- işleyiş parametrelerinin kararlılığı;
- küçük bozulmaların ardından durumun yeniden sağlanabilmesi.
Denge Türleri
Sistem analizinde birkaç denge türü ayırt edilir:
- Statik denge — dış koşulların korunması durumunda durum değişikliğinin tamamen yokluğu.[1]
- Dinamik denge — iç süreç telafisi aracılığıyla parametrelerin sürekli değişimi sırasında kararlılığın sürdürülmesi.[3]
- Kararlı denge — sistemin küçük bozulmaların ardından geri döndüğü durum.[4][5]
- Kararsız denge — sistemin en küçük sapmada başka bir duruma geçtiği durum.
Denge ve Homeostaz
Denge, Homeostaz kavramıyla ilişkilidir; ancak daha geniş bir anlam taşır. Homeostaz, parametrelerin kabul edilebilir sınırlar içinde tutulması mekanizmalarını tanımlarken, denge iç ve dış faktörler arasındaki genel denge durumunu kapsar.[6][7][8]
Sistem Dinamiğinde Denge
Sistemlerin dinamik özellikleri, denge ve dengesizlik durumları arasında geçişlerin mümkün olduğunu öngörür:
- Sistem, çevreye uyum sağlarken parametrelerini yavaşça değiştirerek yarı-durağan dengede bulunabilir.
- Dengenin bozulması faz geçişlerine, yapının yeniden düzenlenmesine veya yeni örgütlenme biçimlerinin gelişmesine yol açabilir.
Denge, mutlak bir durum değil; değişen çevre koşullarında görece kararlılığın sürdürülmesi sürecidir.
Denge Örnekleri
- Fizikte: dengelenmiş kuvvetlerin etkisi altında bir nesnenin mekanik dengesi.
- Biyolojide: organizmanın iç ortamının korunması (homeostaz).
- Ekonomide: arz ve talep arasındaki piyasa dengesi.
- Sosyal sistemde: toplumsal düzenin kararlı durumu.
Denge Analizinin Önemi
Sistem dengesi analizi şu amaçlar için gereklidir:[9]
- işleyiş kararlılığının değerlendirilmesi;
- olası değişimlerin ve geçişlerin öngörülmesi;
- sistem yönetimi stratejilerinin geliştirilmesi;
- uyum ve gelişim mekanizmalarının anlaşılması.
Denge araştırması, sistemlerin kararlılık sınırlarını ve bütünlüklerini korudukları ya da yitirdikleri koşulları belirlemeye olanak tanır.
Diğer Kavramlarla İlişkisi
- Sistem
- Sistem kararlılığı
- Homeostaz
- Sistem uyumluluğu
- Dinamik özellikler
- Geri besleme
- Sistem ortamı
Literatür
- Bertalanffy L. von. Genel sistem teorisi — eleştirel bir değerlendirme // Genel sistem teorisi üzerine araştırmalar: Çeviriler derlemesi / Genel editörler ve giriş makalesi: V. N. Sadovskiy ve E. G. Yudin. — Moskova: Progress, 1969.
- Bertalanffy L. von. Genel sistem teorisi — sorunlar ve sonuçlara genel bakış // Sistem araştırmaları. 1969 Yıllığı. — Moskova: Nauka, 1969.
- Wiener N. Sibernetik ya da Hayvanda ve Makinede Kontrol ve İletişim. — Moskova: Nauka, 1983. (veya diğer baskılar).
- Ashby W. R. Sibernetiğe Giriş. — Moskova: Yabancı Edebiyat Yayınevi, 1959. (veya diğer baskılar).
- Blauberg İ. V., Sadovskiy V. N., Yudin E. G. Sistem yaklaşımı: önkoşullar, sorunlar, güçlükler. — Moskova: Znanie, 1969.
- Blauberg İ. V., Yudin E. G. Sistem yaklaşımının oluşumu ve özü. — Moskova: Nauka, 1973.
- Volkova V. N., Denisov A. A. Sistem teorisi ve sistem analizi: Üniversiteler için ders kitabı. — Moskova: Yurayt, 2010.
- Sadovskiy V. N. Genel sistem teorisinin temelleri. Mantıksal-metodolojik analiz. — Moskova: Nauka, 1974.
- Peregudov F. İ., Tarasenko F. P. Sistem analizine giriş: Üniversiteler için ders kitabı. — Moskova: Vysshaya Shkola, 1989.
- Nicolis G., Prigogine İ. Dengesiz sistemlerde öz-örgütlenme: Disipatif yapılardan dalgalanmalar yoluyla düzene. — Moskova: Mir, 1979.
- Haken H. Sinerjetik. — Moskova: Mir, 1980.
Notlar
- ↑ 1.0 1.1 «Если система стабильна, то она будет стремиться к состоянию равновесия, т. е. к некоторому постоянному распределению концентраций, достигаемому по истечении достаточно длительного времени.» А. Рапопорт, статья «Различные подходы к общей теории систем» // Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 62.
- ↑ «Равновесие. Понятие равновесие определяют как способность системы в отсутствие внешних возмущающих воздействий (или при постоянных воздействиях) сохранять свое состояние сколь угодно долго. Это состояние называют состоянием равновесия.» В.Н. Волкова, А.А. Денисов. Теория систем. — М.: Высшая школа, 2006. С. 31.
- ↑ «В развивающихся системах говорят о динамическом равновесии, и устойчивость можно условно представить состоянием равновесия как бы «на ступеньке».» В.Н. Волкова, А.А. Денисов. Теория систем. — М.: Высшая школа, 2006. С. 33.
- ↑ Состояние равновесия, в которое система способна возвращаться, называют устойчивым состоянием равновесия.» В.Н. Волкова, А.А. Денисов. Теория систем. — М.: Высшая школа, 2006. С. 31.
- ↑ Под устойчивостью понимают способность системы возвращаться в состояние равновесия после того, как она была из этого состояния выведена под влиянием внешних (или в системах с активными элементами – внутренних) возмущающих воздействий.» В.Н. Волкова, А.А. Денисов. Теория систем. — М.: Высшая школа, 2006. С. 31.
- ↑ «Равновесием называется не зависящее от времени состояние закрытой системы, при котором остаются неизменными все макроскопические величины и прекращаются все макроскопические процессы.» В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 165.
- ↑ «Подвижным равновесием называется не зависящее от времени состояние открытой системы, при котором все макроскопические величины остаются неизменными, хотя и продолжаются непрерывные макроскопические процессы ввода и вывода вещества.» В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 165.
- ↑ «...для сохранения подвижного равновесия открытых систем необходима точная согласованность скоростей протекающих в них процессов.» В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 166.
- ↑ «Равновесный и неравновесный подходы должны сосуществовать в моделировании развития сложных систем.» Е. Н. Кузнецов, статья «Равновесный и неравновесный подходы…» // Системные исследования. Ежегодник. 1988. С. 136.