Sistem
Sistém (Eski Yunanca'dan σύστημα «parçalardan oluşan bütün; birleşim») — birbirleriyle ilişki ve bağlantı içinde bulunan, belirli bir bütünlük ve birlik oluşturan elemanlar topluluğu.[1]
"Sistem" terimini kullanma ihtiyacı, incelenen nesnenin büyük, karmaşık ve hemen tam olarak kavranamayan, ancak aynı zamanda bütünlük ve birlik taşıyan bir şey olduğunu vurgulamak gerektiğinde ortaya çıkar. "Küme" veya "bütünlük" kavramlarından farklı olarak, sistem kavramı düzenliliğe, bütünlüğe, inşa, işleyiş ve gelişimin yapısal örüntülerine dikkat çeker.
Genel Kavram
Sistem teorisi ve sistem yaklaşımının temel kavramı sistem kavramıdır. Pek çok yazar bu kavramı incelemiş, sisteme ilişkin tanımları farklı formalizasyon düzeylerine kadar geliştirmiştir. Tanım, sistemin dilsel bir modelidir; dolayısıyla model amaç ve gereksinimlerindeki farklılıklar, farklı tanımlara yol açmaktadır.
Bilimsel literatürde hem genel sistemlere hem de çeşitli sınıflardaki belirli sistemlere ilişkin çok sayıda tanım bulunmaktadır. Bilimsel, mühendislik, sosyal veya ekonomik faaliyetin farklı görev sınıflarına göre sistem tanımına ilişkin üç bakış açısı ayırt edilebilir:
- sistem, birbirine bağlı maddi nesneler kompleksi olarak ele alınır — bu yaklaşım, doğal nesnelerin veya maddi üretim süreçlerinin incelenmesinde kullanışlıdır;
- sistem sanki iki bölümden oluşuyormuş gibi ele alınır: bir yanda maddi nesneler kümesini, diğer yanda bunların durumlarına ilişkin bilgiyi içerir. Bu yaklaşım, maddi üretimin yönetim süreçlerinin tanımlanmasında benimsenmiştir;
- sistem salt bilgisel açıdan, yani belirli bir ilişkiler (bağlantılar, bilgi) kompleksi olarak ele alınır. Bu yaklaşım, sosyo-ekonomik ilişkiler ve yönetim süreçleriyle bağlantılı sorunlarda kullanılır.
Evrensel kabul görmüş tekil bir tanım mevcut değildir. Farklı yazarlar ve bilim okulları, çoğunlukla konu alanının özelliklerine (örneğin biyoloji, mühendislik, sosyal bilimler) ya da belirli araştırma görevlerine yönelen kendi tanım yaklaşımlarını önermektedir. "Sistem nedir?" sorusu, büyük ölçüde belirli bir bağlamda "neyi sistem olarak adlandıracağız?" sorusuna dönüşmektedir.
Sistem — incelenen veya tasarlanan nesneyi bütüncül, birbiriyle bağlantılı, karmaşık ve hakkında hemen tam ve kapsamlı bir fikir verilemeyen, grafik olarak gösterilemeyen ya da matematiksel bir ifade, formül, denklem vb. ile tanımlanamayan bir şey olarak nitelendirmek istendiğinde kullanılan bir terimdir.
Nesnenin sistem biçiminde temsil edilmesinin farklı aşamalarında ve çeşitli somut durumlarda, sistemin farklı tanımları kullanılabilir. Üstelik sisteme ilişkin anlayışların netleşmesi, tanımın sistemin şu veya bu düzeye ya da araştırmanın şu veya bu aşamasına geçişiyle birlikte yalnızca değişebilmesi değil, değişmesi de gerekmektedir.
En yüksek soyutlama düzeyinde — tüm sistemlerin özelliklerinin genelleştirildiği düzeyde — insani faaliyetin iki en önemli boyutuna karşılık gelen, birbirini tamamlayan iki sistem tanımı verilebilir: gerçekliğin bilişi ve onun geri etkisi:
- sistem, öznenin bilinçteki yansımasıdır; nesnelerin özelliklerini ve aralarındaki ilişkileri araştırma ve bilme görevinin çözümünde yansıtır;[2][3]
- sistem, öznenin nesnelerin özelliklerini ve aralarındaki ilişkileri tasarım, işletim veya yönetim görevinin çözümünde kullanma biçimidir.
Sistemin Temel Nitelikleri (Özellikleri)
Yaklaşımların çeşitliliğine karşın (bkz. Sistem Tanımları), sistemlerin çoğu tanımı aşağıdaki temel nitelikleri içerir:
- Elemanlar (bileşenler, parçalar): Sistemi oluşturan, belirli bir analiz düzeyinde görece bölünmez birimler.[4]
- Bağlantılar ve İlişkiler: Elemanlar arasındaki, onları tek bir bütün hâlinde birleştiren ve serbestlik derecelerini sınırlandıran kararlı etkileşimler veya bağımlılıklar.[5][6]
- Yapı: Elemanların ve bağlantıların örgütlenme biçimi; sistemin kararlılığını sağlayan, etkileşimlerinin düzenliliği.[7]
- Bütünlük: Sistemin tek bir bütün olarak işlev görmesi özelliği. Bir bütün olarak sistemin özellikleri, elemanlarının özelliklerinin basit toplamına indirgenemez.[8]
- Sınırlar: Sistemi dış çevreden ayıran koşullu veya gerçek çizgi. Sınırların belirlenmesi, gözlemciye ve analiz amaçlarına bağlıdır.
- Çevreyle Etkileşim: Girdi ve çıktılar aracılığıyla çevreyle madde, enerji veya bilgi alışverişi.[9]
- Amaç veya İşlev: Sistemin amacı, davranışının istenen durumu veya sonucu. Amaç içsel olabilir ya da dışarıdan (örneğin üstsistem veya gözlemci tarafından) belirlenebilir.
Sistemlerin Temel Özellikleri (İlkeleri)
Sistemlere, doğalarından bağımsız olarak ortaya çıkan ortak özellikler özgüdür:
- Ortaya Çıkış (Sinerji, Holizm): Sistemde, elemanlarında ayrı ayrı bulunmayan yeni niteliklerin oluşması. Bir bütün olarak sistemin olanaklarının, parçalarının olanaklarının toplamını aşabilmesi.[10]
- Hiyerarşiklik: Sistemin düzeyler hâlinde örgütlenmesi. Her eleman bir alt sistem (alt düzey sistem) olarak ele alınabilir; sistemin kendisi ise bir üstsisteminin (daha üst düzey sistemin) parçasıdır.[11]
Sistemin Dinamik Boyutları
Sistemler zaman içinde var olur ve değişir:
- Durum: Sistemin belirli bir zaman anındaki temel parametrelerinin değerlerinin sabitlenmesi.[12]
- Davranış: Sistemin iç ve dış faktörlerin etkisiyle zaman içinde durumlarının değişme süreci.[13]
- Gelişim: Sistemin yeni yapılar, işlevler veya nitelikler ortaya çıkmasına yol açan, çoğunlukla geri döndürülemez olan kurallı değişimi.
- Yaşam Döngüsü: Sistemin tasarım aşamasından hizmetten çıkarılmasına kadar geçirdiği aşamaların sırası.
Sistem Tipolojisi (Temel Sınıflar)
Sistemler, analiz kolaylığı amacıyla çeşitli ölçütlere göre sınıflandırılır:
Çevreyle etkileşime göre:
- Açık: Çevreyle madde, enerji ve bilgi alışverişini etkin biçimde gerçekleştirir. Gerçek sistemlerin büyük çoğunluğu açıktır.[14]
- Kapalı: Çevreyle yalnızca enerji alışverişi yapar, madde alışverişi yapmaz.
- Yalıtılmış: Çevreyle ne madde ne de enerji alışverişi yapar (teorik model).
Kökene göre:
- Doğal: Biyolojik, jeolojik, kozmik vb.
- Yapay (insan yapımı): Teknik, örgütsel, sosyal, yazılım vb.
- Karma (hibrit).
Davranış öngörülebilirliğine göre:
- Deterministik: Davranış, başlangıç durumu ve girdiler tarafından tamamen belirlenir.
- Olasılıksal (stokastik): Davranış, olasılıksal yasalarla tanımlanır.
Zaman içindeki değişim niteliğine göre:
- Statik: Parametreler ve yapı zamanla değişmez.
- Dinamik: Durum zaman içinde değişir.
Karmaşıklığa göre:
- Basit: Az sayıda eleman ve bağlantı, kolayca tanımlanabilir.
- Karmaşık: Çok sayıda eleman, çeşitli bağlantılar, doğrusal olmayan davranış, yüksek tanımlama ve yönetim güçlüğü.[15]
Daha ayrıntılı sınıflandırmalar Sistem Sınıflandırmaları makalesinde sunulmaktadır.
Sistemlerin İncelenmesi ve Modellenmesi
Sistemlerin incelenmesiyle sistem teorisi, sistem yaklaşımı, sistem analizi, sibernetik, sistem mühendisliği ve diğer bilimsel ve mühendislik disiplinleri ilgilenir. Temel inceleme aracı modellemedir — sistemi analiz, öngörü veya tasarım amaçları için basitleştirilmiş biçimde temsil eden modellerin oluşturulması; örneğin:
- Kara Kutu (işlevsel model): sistem, giriş sinyallerini çıkış sinyallerine dönüştüren bir dönüştürücü olarak ele alınır.
- Matematiksel (soyut) model: sistem, bir elemanlar ve ilişkiler kümesi olarak tanımlanır (çizge veya cebirsel model). Örneğin, "matematiksel soyutlama, dinamik bir olgunun modeli"
- Yapısal model: sistem, eleman ve bağlantılardan oluşan bir ağ olarak (bkz. Hall ve Ursul tanımları)
Tanımların Çeşitliliği
Herhangi bir sistemin tanımı ve sınırları, gözlemciye (araştırmacı, tasarımcı, kullanıcı) ve inceleme amaçlarına bağlıdır (bkz. Sistem Analizinde Nesnel ve Öznel). Bu durum, sistemin farklı boyutlarını vurgulayan çok sayıda çeşitli tanımın bulunmasına yol açmaktadır. Sistemin ne olduğuna dair anlayışların evrimi, Sistem Kavramı makalesinde ele alınmaktadır.
Tanım örnekleri:
- Etkileşen bileşenler kompleksi. (L. von Bertalanffy)
- Birbirleriyle ve çevreyle belirli ilişkiler içinde bulunan elemanlar topluluğu. (L. von Bertalanffy)
- Pek çok parçadan oluşan bütün. Nitelikler bütünü. (C. Cherry)
- Çevreden ayrışmış ve onunla bir bütün olarak etkileşen, birbirine bağlı elemanlar kümesi. (F. İ. Peregudov, F. P. Tarasenko)
- Birlikte belirli bir birlik ve bütünlük oluşturacak biçimde birbirine bağlı veya birbiriyle ilişkili şeyler düzenlemesi, kümesi veya topluluğu; birlikte bir bütünlük birimi oluşturacak ya da bu şekilde işlev görecek biçimde birbirine bağlı veya birbiriyle ilişkili fiziksel bileşenlerin düzenlemesi. (Distefano)
- Bir veya daha fazla belirlenmiş amacı gerçekleştirmek üzere organize edilmiş, etkileşen elemanların birleşimi. (GOST R ISO IEC 15288–2005)
- Belirli bir amaç doğrultusunda belirli bir zaman aralığında çevreden ayrıştırılan, sonlu işlevsel elemanlar kümesi ve aralarındaki ilişkiler. (V. N. Sagatovski)
- Öznenin (araştırmacı, gözlemci) bilinçteki yansıması; nesnelerin özelliklerini ve aralarındaki ilişkileri araştırma ve bilme görevinin çözümünde yansıtır. (Yu. İ. Chernyak)
- A nesnesi üzerindeki S sistemi, bütünleştirici bir özelliğe (niteliğe) göre, söz konusu bütünleştirici özelliği doğuran ilişkiler içindeki elemanların topluluğudur. (E. B. Agoshkova, B. V. Akhlibinskiy)
- Belirli amaçlara ulaşmak üzere oluşturulmuş, bütünleşik ve düzenli biçimde etkileşen ya da birbirine bağımlı elemanlar topluluğu; elemanlar arasındaki ilişkiler belirlenmiş ve kararlıdır; sistemin genel verimi veya işlevselliği, elemanların basit toplamından üstündür. (PMBOK)
Ayrıca bakınız
- Sistem yaklaşımı
- Sistem analizi
- Sistem teorisi
- Sistem kavramı
- Sistem tanımları
- Sistemlerin özellikleri
- Sistemin yapısı
- Sistem elemanı
- Sistemlerdeki bağlantılar
- Sistemin çevresi
- Sistemin sınırları
- Ortaya çıkış
- Hiyerarşi
- Sistem modeli
Kaynakça
- Bertalanffy L. von. Genel Sistem Teorisi. - Moskova: Progress, 1969.
- Sadovski V.N. Genel Sistem Teorisinin Temelleri. - Moskova: Nauka, 1974.
- Blauberg İ.V., Sadovski V.N., Yudin E.G. Sistem Yaklaşımı ve Sistem Analizi. - Moskova: Nauka, 1977.
- Peregudov F.İ., Tarasenko F.P. Sistem Analizine Giriş. - Moskova: Vysshaya Shkola, 1989.
- Sistem // Yeni Felsefe Ansiklopedisi: 4 ciltte / Rusya Bilimler Akademisi Felsefe Enstitüsü. - Moskova: Mysl, 2001.
- Sistem // Vikipedi. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (erişim tarihi: 28.04.2025).
- Volkova V.N., Kozlov V.N. — Sistem Analizi ve Karar Verme. Sözlük-Elkitabı. Moskova: Vysshaya Shkola, 2004
- Volkova V. N., Denisov A. A. — Sistem Teorisi ve Sistem Analizi: Üniversiteler için Ders Kitabı. Moskova: Yurait Yayınevi, 2025
- Volkova V.N. — Sistem Bilimlerinin Kökleri ve Gelişim Perspektifleri. St. Petersburg: Politekh-Press, 2022
- Sistem Araştırmaları. Yıllık. Moskova: Nauka Yayınevi, 1969-88
Notlar
- ↑ «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «система есть отражение в сознании субъекта свойств объектов и их отношений в решении задачи исследования, познания;» — Ю. И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой».
- ↑ «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 20.
- ↑ «Элемент — это предел членения системы с точки зрения аспекта рассмотрения, решения конкретной задачи, поставленной цели.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 25.
- ↑ «Связь — это ограничение степени свободы элементов.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 25.
- ↑ «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «...структура системы — это совокупность отношений между ее частями.» — А. Рапопорт, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 64.
- ↑ «При этом под системой в первом приближении понимается множество взаимосвязанных элементов, выступающее как определенная целостность.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 16.
- ↑ «Система как относительно обособленная целостность противостоит среде, окружению.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «Целостность (эмерджентность) проявляется в системе в появлении... у нее новых свойств, отсутствующих у элементов.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 59.
- ↑ «Следствием иерархического строения системы является возможность последовательного включения систем более низкого уровня в системы более высокого уровня.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «В каждый данный момент времени система находится в некотором состоянии...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «...последовательный набор состояний системы образует ее поведение.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 84.
- ↑ «Замкнутая система — это система, изолированная от окружающей среды... В противоположность этому открытая система имеет «входы» и «выходы»...» — А. Рапопорт, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 61.
- ↑ «...к категории сверхсложных систем мы относим человеческий мозг, сообщества организмов, сложнейшие производственные объединения, социальный строй общества...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 3.