Seçim (Karar Verme)

Seçim — birden fazla seçenek arasından bazılarını tercih etme ya da belirli seçeneklerden vazgeçerek diğerlerine yönelme sürecidir. Seçim; koşullara, hedeflere ve karar veren öznenin özelliklerine bağlı olarak bilinçli ve rasyonel olabildiği gibi, sezgisel ya da dürtüsel de olabilir.

Karar ve Seçim

«Karar» terimi çok anlamlıdır ve aşağıdaki yorumları kapsar:

• özne tarafından değerlendirilen mevcut alternatiflerin kümesi olarak;
• analiz, karşılaştırma ve değerlendirmeyi içeren tercih edilen seçeneğin aranması süreci olarak;
• seçimin sonucu — en iyi kabul edilen somut alternatif olarak;
• emir, yönetmelik, mahkeme kararı vb. biçiminde belgelenen yönetsel veya normatif bir eylem olarak.

Karar verme (İng. decision making) özgün bir zihinsel faaliyet türüdür; olası seçenekler arasından pek çok faktör ve kısıtı göz önünde bulundurarak en iyi (ya da kabul edilebilir) seçeneğin (veya seçenekler kümesinin) gerekçeli biçimde seçilmesini öngörür.

Seçimin Biçimselleştirilmesi

Sistem analizi, yöneylem araştırması ve karar teorisi çerçevesinde seçim, alternatifler kümesi üzerinde bir işlem olarak ele alınır; bu işlemin sonucu, seçilmiş (kabul edilebilir, tercih edilen) alternatiflerin bir alt kümesidir. Uygulamada çoğunlukla tek bir seçenek belirlenir; ancak bu zorunlu bir koşul değildir.

Seçim süreci, belirli bir amaç fonksiyonunu maksimize ya da minimize eden alternatifin belirlenmesini kapsayan optimizasyon ile doğrudan bağlantılıdır. Bu durum, seçimi etkinlik, yönetim ve tasarım teorilerinin merkezine taşır.

Seçim Koşulları

Seçim, kullanılan yöntemlerin niteliğini belirleyen çeşitli bilgisel ve operasyonel koşullar altında gerçekleşir:

• Kesinlik koşullarında — tüm parametreler ve sonuçlar bilinmektedir. Bu durumda şunlar varsayılır: mevcut tüm alternatifler bilinmektedir; her seçeneğin sonuçları kesin biçimde tanımlanmıştır; seçilen eyleme ortamın verdiği tepkilerde rastlantısallık veya değişkenlik yoktur.
• Risk koşullarında — sonuçların olasılıksal özellikleri bilinmektedir. Her kararın birden fazla olası sonucu vardır; her sonuç belirli bir olasılıkla ilişkilidir; olasılıklar ya istatistiksel verilerden bilinmektedir ya da makul biçimde tahmin edilebilmektedir (uzman değerlendirmesi veya görgül yöntemlerle).
• Belirsizlik koşullarında — sonuçları ve olasılıkları değerlendirmek için yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bu durumda: olasılıklar ve sonuçlar hakkında güvenilir bilgi mevcut değildir; yalnızca kaba, niteliksel veya uzman tahminleri yapılabilmektedir; ortamın davranışı öngörülemezdir ya da biçimsel bir model oluşturmak için bilgi yetersizdir.

Seçim Biçimleri

Seçim biçimleri şunlar olabilir:

• tek seferlik — seçim yalnızca bir kez gerçekleştirilir;
• tekrarlayan — benzer kararlar defalarca alınır (örneğin, operasyonel yönetimde).

Alternatiflerin değerlendirilmesinde kullanılan kriterler tek boyutlu ya da çok kriterli (bkz. çok kriterli optimizasyon) olabilir; hem niceliksel hem de niteliksel nitelik taşıyabilir.

Sınırlı Rasyonellik

Uygulamada seçim süreci çoğunlukla şu koşullar altında yürütülür:

• eksik, çelişkili veya güvenilmez bilgi;
• yüksek hata maliyeti;
• zaman ve kaynak yetersizliği;
• insanın sınırlı bilişsel kapasitesi.

Bu durum, yetkinlik, sezgi ve pratik deneyim ile birlikte otomatik karar destek sistemlerinin ve hızlı analiz yöntemlerinin kullanılmasını zorunlu kılar.

Rasyonel ve Optimal Seçim

Rasyonel seçim — karar vericinin (KV) tercih sistemine uygun olarak gerçekleştirilen, öznel açıdan gerekçelendirilmiş seçimdir; görevin tüm parametreleri biçimselleştirilemese dahi bu geçerlidir. Şunları öngörür:

• iç mantığın varlığı (örneğin, tercihlerin geçişkenliği ve çelişkisizliği);
• kriterlerin eleme ve dengeleme prosedürlerinin uygulanabilirliği;
• seçeneklerin değeri ve kabul edilebilirliğine ilişkin bireysel değerlendirmelerin hesaba katılması.

Optimal seçim biçimselleştirilmiş modeller çerçevesinde gerçekleştirilir; bu modellerde şunlar bulunur:

• açıkça tanımlanmış bir amaç fonksiyonu;
• belirlenmiş kabul edilebilir alternatifler kümesi;
• her alternatifi değerlendirip karşılaştırmaya yarayan kriterler.

Kolektif Seçim

Pek çok problemde kararlar gruplar (GKV — grup karar vericiler) tarafından alınır: danışma kurulları, jüriler, komiteler, meclisler, seçmenler vb. Bu durumda bireysel tercihlerin ortak bir kolektif kararda toplulaştırılması görevi ortaya çıkar.

Bunun için şunlar gereklidir:

• uzlaşma ve oylama için biçimsel prosedürler;
• uzlaşı sağlama yöntemleri;
• manipülasyona ve kolektif seçimin paradokslarına karşı koruma (bkz. Arrow paradoksu, Condorcet teoremi vb.).

İlgili Disiplinler ve Alanlar

Seçimle ilgili ek konular aşağıdaki çerçevelerde ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır:

• Fayda teorisi — alternatiflerin tercih fonksiyonları aracılığıyla değerlendirilmesi;
• Oyun teorisi — çıkarların kesiştiği koşullarda strateji seçimi;
• Karar analizi — risk ve belirsizlik göz önünde bulundurularak kararların değerlendirilmesi;
• Karar destek yöntemleri — seçimin algoritmalaştırılması ve otomasyonu;
• Risk yönetimi — risklerin değerlendirilmesi ve yönetimi gözetilerek seçim yapılması;
• Karar vermede bilişsel önyargılar — psikoloji ve algının karar verme üzerindeki etkisi;

Ayrıca bakınız

• Karar teorisi
• Yöneylem araştırması
• Optimizasyon
• Sistem analizi