Seçeneklerin Değerlendirilmesi

Seçeneklerin değerlendirilmesi — karar alma sürecinin temel bir aşamasıdır; bu aşamada karar alıcı (KA), olası alternatifler arasındaki tercihlerini belirler ve ifade eder, alternatifleri anlamlı özellikler ile nitelikler bakımından karşılaştırır. Bu aşama seçim sürecinden önce gelir ve gerekçeli bir karar almanın temelini oluşturmaya olanak tanır.

Seçeneklerin değerlendirilmesi, bir ölçüt ve ölçek sistemine dayanır. Ölçekler, seçeneklerin özelliklerini resmileştirmeyi sağlar; ölçütler ise karşılaştırmanın yapıldığı önemli boyutları yansıtır. Duruma bağlı olarak farklı ölçek türleri uygulanır: basit olanlardan (örneğin sınıflandırma veya sıralama) daha karmaşık olanlara (örneğin göreli çekiciliğin değerlendirilmesi) kadar çeşitli ölçekler kullanılır.

Seçenek Değerlendirme Yöntemlerinin Sınıflandırması

Seçenek değerlendirme yöntemleri — karar alıcının (KA) tercihlerini resmileştirmeye, alternatifleri sıralamaya ya da derecelendirmeye, bunlar arasından en iyileri belirlemeye veya kabul edilebilir olanları ortaya çıkarmaya yarayan araçlardır. Yöntemler; kullanılan bilgi türüne, tercihlerin ifade biçimine, resmileştirme derecesine, ölçüt sayısına ve diğer temellere göre farklılık gösterir.

1. Kullanılan Bilgi Türüne Göre

• Sayısal yöntemler, seçeneklerin özelliklerinin sayısal olarak temsil edildiği durumlarda uygulanır. Bu yöntemler; maliyet, süre, verimlilik gibi ölçülebilir parametrelere dayanır. Aralık ve oran ölçeklerinin kullanılmasına ve hesaplamalar yapılmasına (örneğin ağırlıklı toplamlar, normalleştirme, toplama) olanak tanır.
• Niteliksel yöntemler, bilginin sözel ya da öznel biçimde sunulduğu durumlarda uygulanır. Nominal ve sıralı ölçekler kullanılır; değerlendirmeler uzman yargıları, anketler veya dilsel ölçekler aracılığıyla yapılır (örneğin: «yüksek düzey», «tatmin edici», «düşük risk»).
• Karma yöntemler, sayısal ve sözel bilgiyi bir araya getirir. Ölçütlerin bir kısmının sayısal, bir kısmının ise niteliksel olduğu çok ölçütlü değerlendirmelerde sıkça kullanılır. Örneğin, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP), sözel değerlendirmeleri ikili karşılaştırmalar yoluyla sayısal biçime dönüştürmeye olanak tanır.

2. KA'nın Tercihlerini İfade Biçimine Göre

• Sıralama yöntemleri, bir seçeneğin diğerinden ne kadar daha iyi olduğunu belirtmeksizin tüm seçeneklerin tercih derecesine göre sıralanmasını öngörür.
• İkili karşılaştırma yöntemleri, alternatiflerin ikişer ikişer karşılaştırılması yoluyla tercihlerin ortaya konmasına olanak tanır. Hem niteliksel hem de sayısal biçimde kullanılır. Yöntemin temeli, iki seçenekten hangisinin daha tercih edilebilir olduğunu ve ne ölçüde tercih edildiğini yansıtan bir karşılaştırma matrisine dayanabilir.
• Ölçek bazlı değerlendirme yöntemleri, özelliklerin ortaya çıkma derecesini ifade etmek için sayısal ya da sembolik ölçekler kullanır. Ölçek türünün seçimi (nominal, sıralı, aralıklı, oran ölçeği) ölçütün niteliğine bağlıdır.
• Tek ölçüt (toplama) yöntemleri, seçeneklerin özelliklerini tek bir genelleştirilmiş değere — amaç fonksiyonuna, fayda fonksiyonuna, değer fonksiyonuna vb. — indirger. Genellikle, bütünleşik bir niteliğe göre en uygun seçeneği bulmak gerektiğinde uygulanır.

3. Yöntemin Resmileştirme Derecesine Göre

• Resmileştirilmiş yöntemler, açık algoritmalara ve prosedürlere dayanır; otomasyona elverişlidir. Bunlar arasında örneğin ölçüt katlama yöntemleri, çok ölçütlü optimizasyon yöntemleri, fayda yöntemleri ve ölçek bazlı değerlendirme yöntemleri sayılabilir.
• Resmileştirilmemiş yöntemler, katı hesaplama prosedürleri olmaksızın sezgisel veya uzman değerlendirmesi yapılmasını öngörür. Görevin zayıf yapılandırıldığı ya da tercihlerin resmileştirilmesinin mümkün olmadığı durumlarda kullanılır (örneğin Delphi yaklaşımı, beyin fırtınası, sezgisel kurallar).
• Birleşik (hibrit) yöntemler, resmi hesaplamaları KA veya uzmanlarla etkileşim sürecinde değerlendirmelerin düzeltilmesi olanağıyla birleştirir. Buna örnek olarak KA'nın ara sonuçların analizine göre tercihlerini netleştirdiği etkileşimli prosedürler verilebilir.

4. Değerlendirilen Ölçüt Sayısına Göre

• Tek ölçütlü yöntemler, seçimin önceden belirlenmiş tek bir ölçüte göre yapılmasını öngörür. Bunlar; fiyat, verimlilik, süre vb. hedef gösterge büyüklüğüne göre yapılan basit karşılaştırmalar olabilir.
• Çok ölçütlü yöntemler, farklı türdekiler de dahil olmak üzere (örneğin maliyet, güvenilirlik, kalite) birden fazla ölçütü eş zamanlı olarak dikkate alır. Bu tür yöntemler; normalleştirme, ölçütlerin ağırlıklı değerlendirmesi, toplama ve uzlaşma çözümleri prosedürlerini içerir.

5. KA'nın Değerlendirme Sürecine Katılım Derecesine Göre

• Otomatik (aksiyomatik) yöntemler, başlangıç verileri girildikten sonra KA'nın katılımını gerektirmez. Karar, önceden tanımlanmış resmi kurallara dayanarak üretilir (örneğin fayda fonksiyonu veya seçim aksiyomlarının mantığı).
• Etkileşimli yöntemler, KA'nın aşamalı katılımını öngörür: her aşamada önerilen alternatifleri değerlendirebilir, görev parametrelerini değiştirebilir veya tercihlerini netleştirebilir. Bu yöntemler özellikle çok ölçütlü seçimlerde faydalıdır.
• Hibrit yöntemler, otomatikleştirilmiş prosedürleri uzman müdahalesi olanağıyla birleştirir. Örneğin sıralama veya kümeleme yöntemlerinde sonuç, uzman görüşleri doğrultusunda düzeltilebilir.

6. Bilginin Belirsizlik Derecesine Göre

• Kesinlik koşullarındaki yöntemler, seçeneklere ilişkin tüm bilginin kesin olarak bilindiğini ve şüpheye yer bırakmadığını varsayar.
• Risk koşullarındaki yöntemler, sonuçların olasılıksal niteliğini dikkate alır (örneğin beklenen değer, maksimum başarı olasılığı ölçütü).
• Belirsizlik koşullarındaki yöntemler, sonuçlara ilişkin kesin bilginin bulunmadığı ve öznel değerlendirmelere, senaryo analizlerine, uzman hipotezlerine başvurmak zorunda kalındığı durumlarda uygulanır.