Risk Altında Karar Verme
Risk koşullarında karar alma — sonucun yalnızca karar vericinin (KV) eylemlerine değil, aynı zamanda olasılığı bilinen ya da makul ölçüde tahmin edilebilen rastlantısal faktörlere de bağlı olduğu durumlarda en iyi alternatifi seçme sürecidir. Bu tür durumlar eksik belirlilik ile karakterize edilir: olası sonuçlar bilinmektedir, ancak belirli bir seçimin sonucu tam olarak önceden belirlenmemiş olup yalnızca belirli bir olasılıkla gerçekleşir.
Risk Durumunun Özellikleri
Risk durumu koşulları, aşağıdaki özelliklere sahip görevleri kapsar:
- dış çevrenin olası durumları (senaryolar) bilinmekte ve sıralanabilmektedir;
- her duruma, o durumun gerçekleşme olasılığına karşılık gelen sayısal bir değer atanabilir;
- seçimin sonucu, kararın ve gerçekleşen çevre durumunun birlikte etkisine bağlı rastlantısal bir değişkendir.
Sonucun tek anlamlı olduğu tam belirlilikten ve olasılıkların bilinmediği belirsizlikten farklı olarak, risk durumları olasılıksal varsayımlara dayalı sayısal değerlendirmelerin uygulanmasına olanak tanır.
Risk Koşullarındaki Temel Seçim Kriterleri
- Beklenen etkinlik kriteri (matematiksel beklenti) — en yüksek ağırlıklı ortalama sonuç değerine sahip alternatif seçilir.
- Savage kriteri (maksimum pişmanlığın en aza indirilmesi) — mutlak etkinlik değil, her durumda en iyi karardan vazgeçmenin yol açacağı maksimum olası "zarar" dikkate alınır.
- Hurwicz kriteri — karamsarlık ve iyimserliği bir arada değerlendirir.
- Entropi kriteri — olasılık dağılımının belirsizlik derecesini göz önünde bulundurur ve seçimin bilgisel riskini azaltmaya yönelik olarak çalışır.
- Germeier kriteri — özellikle hata sonuçlarının kritik olduğu görevlerde kayıpları en aza indirmeyi amaçlar.
Kriter seçimi, KV'nin davranışsal özelliklerine bağlıdır: riske eğilim, sorumluluk düzeyi, analizin amacı (gelirin maksimize edilmesi, kayıpların minimize edilmesi, sonucun kararlılığı).
Olasılıkların Öznel Değerlendirmesi
Öznel olasılık değerlendirmeleri, KV tarafından deneyim, yargı ve uzman bilgisine dayanılarak oluşturulur. Bu durum, özellikle istatistiksel verinin bulunmadığı ya da olayların olasılığının nesnel olarak ölçülemediği durumlarda önem taşır. Öznel olasılıklar, nesnel olasılıklara benzer biçimde kullanılır; ancak karar alma sürecinde dikkatli bir doğrulama ve uzlaşı prosedürü gerektirir.
Araçlar ve Karar Temsili
- Kısmi etkinlik matrisleri — "alternatif × çevre durumu" kombinasyonlarının tamamı için sonuç değerlendirmelerini sunar;
- Karar ağaçları — ardışık seçimleri ve her aşamadaki olasılıkları görselleştirir;
- Fayda fonksiyonları — yalnızca sonucu değil, KV'nin sonuca ilişkin öznel tutumunu da dikkate almaya olanak tanır.