Rationele keuze (beslissingstheorie)

Rationele keuze — dit is een besluitvormingsproces waarbij het subject (de beslisser — BPR) de optie kiest die het best overeenkomt met zijn individuele voorkeuren, doelen en beperkingen. Het concept van rationele keuze is gebaseerd op de aanname van redelijk en consistent gedrag van het subject bij het vergelijken en kiezen van alternatieven.

Algemene karakteristiek

De theorie van rationele keuze stelt dat elke beslisser beschikt over:

• een voorkeursysteem waarmee alternatieven vergeleken kunnen worden;
• het vermogen om intern consistente beslissingen te nemen;
• de neiging om de naar zijn mening beste optie te kiezen.

In het eenvoudigste geval betekent rationele keuze het prefereren van het alternatief dat de grootste nut of voordeel biedt volgens het subjectieve waardesysteem.

Axioma's van rationaliteit

Rationaliteit in de beslissingstheorie wordt vaak gedefinieerd aan de hand van de volgende axioma's:

• Volledigheid — elk tweetal alternatieven is vergelijkbaar (A heeft de voorkeur boven B, B heeft de voorkeur boven A, of ze zijn gelijkwaardig);
• Transitiviteit — als A de voorkeur heeft boven B, en B boven C, dan heeft A de voorkeur boven C;
• Onafhankelijkheid van irrelevante alternatieven — de keuze tussen A en B mag niet afhangen van de aanwezigheid van andere alternatieven;
• Continuïteit — voorkeuren blijven behouden bij kleine veranderingen in parameters.

Individuele rationaliteit

Individuele rationaliteit veronderstelt subjectiviteit van de keuze. Verschillende beslissers kunnen dezelfde opties verschillend beoordelen vanwege verschillen in doelen, attitudes, ervaring en beschikbare informatie. Daarbij sluit rationeel gedrag het gebruik van intuïtie, heuristieken en kwalitatieve beoordelingen niet uit, mits deze overeenkomen met de logica en consistentie van de redenering van het subject.

Bounded Rationality - Begrensde rationaliteit

In de praktijk wijkt het gedrag van beslissers vaak af van ideale rationaliteitsmodellen vanwege:

• onvolledigheid of onnauwkeurigheid van informatie;
• beperkte tijd voor het nemen van beslissingen;
• cognitieve vertekeningen;
• psychologische en emotionele factoren.

Dergelijke afwijkingen worden bestudeerd binnen het concept van bounded rationality (begrensde rationaliteit), voorgesteld door Herbert Simon. Volgens dit concept streeft de mens niet naar maximalisatie, maar naar het bereiken van een 'voldoende goed' resultaat (het satisficeringsbeginsel).

Rationele keuze en optimaliteit

Hoewel rationele keuze vaak wordt gelijkgesteld aan optimale keuze, bestaat er een onderscheid:

• Optimale keuze berust op objectieve criteria en strikte beoordelingsmodellen;
• Rationele keuze is een subjectief gemotiveerde keuze die overeenkomt met de interne logica van de beslisser, ook al is deze niet optimaal volgens formele criteria.

Rationele keuze in collectief verband

Bij vraagstukken van collectieve besluitvorming kan het aggregeren van individuele rationele voorkeuren niet leiden tot een rationele collectieve keuze. Dit wordt onder meer veroorzaakt door de stelling van Arrow, volgens welke er geen ideale procedure voor collectieve keuze bestaat die aan alle rationaliteitscriteria voldoet.

Toepassingen

Het model van rationele keuze wordt toegepast in verschillende disciplines:

• Economie — theorie van consumentengedrag, keuze bij beperkte middelen;
• Politicologie — analyse van kiezersgedrag en politieke actoren;
• Sociologie — verklaring van sociale normen en afwijkingen;
• Psychologie — cognitieve processen en besluitvormingsmechanismen;
• Management — onderbouwing van managementbeslissingen.

Zie ook

• Optimale keuze
• Nutstheorie
• Besluitvorming
• Cognitieve vertekeningen
• Collectieve keuze