Rasyonel Seçim (Karar Teorisi)
Rasyonel seçim — bir karar alma sürecidir; bu süreçte özne (karar veren kişi — KVK), bireysel tercihlerine, hedeflerine ve kısıtlarına en uygun seçeneği tercih eder. Rasyonel seçim kavramı, öznenin alternatifleri karşılaştırırken ve seçim yaparken makul ve tutarlı bir davranış sergilediği varsayımına dayanır.
Genel Özellikler
Rasyonel seçim teorisi, herhangi bir karar vericinin aşağıdakilere sahip olduğunu ileri sürer:
- alternatifleri karşılaştırmaya olanak tanıyan bir tercihler sistemi;
- iç tutarlılığı olan kararlar alabilme yeteneği;
- kendi görüşüne göre en iyi seçeneği tercih etme eğilimi.
En basit durumda rasyonel seçim, öznel değerler sistemine göre en yüksek faydayı veya kazancı sağlayan alternatifin tercih edilmesi anlamına gelir.
Rasyonellik Aksiyomları
Karar teorisinde rasyonellik çoğunlukla aşağıdaki aksiyomların sağlanması yoluyla tanımlanır:
- Tamlık — herhangi iki alternatif karşılaştırılabilir (A, B'ye tercih edilir; B, A'ya tercih edilir ya da eşdeğerdirler);
- Geçişlilik — A, B'ye ve B, C'ye tercih ediliyorsa A, C'ye de tercih edilir;
- İlgisiz alternatiflerden bağımsızlık — A ile B arasındaki seçim, diğer alternatiflerin varlığına bağlı olmamalıdır;
- Süreklilik — parametrelerdeki küçük değişiklikler karşısında tercihler korunur.
Bireysel Rasyonellik
Bireysel rasyonellik, seçimin öznel niteliğini ön plana çıkarır. Farklı KVK'lar, hedeflerindeki, tutumlarındaki, deneyimlerindeki ve ellerindeki bilgideki farklılıklar nedeniyle aynı seçenekleri farklı biçimlerde değerlendirebilir. Bu çerçevede rasyonel davranış; sezgi, sezgisel yöntemler ve niteliksel değerlendirmelerin kullanımını dışlamaz — yeter ki bunlar öznenin düşünce mantığı ve tutarlılığıyla örtüşsün.
Sınırlı Rasyonellik
Uygulamada KVK'ların davranışı, ideal rasyonellik modellerinden çeşitli nedenlerle sapabilir:
- bilginin eksik veya hatalı olması;
- karar almak için ayrılan sürenin kısıtlı olması;
- bilişsel önyargılar;
- psikolojik ve duygusal etkenler.
Bu tür sapmalar, Herbert Simon tarafından önerilen sınırlı rasyonellik (bounded rationality) kavramı çerçevesinde incelenir. Bu kavrama göre insan, faydayı en üst düzeye çıkarmak yerine "yeterince iyi" bir sonuca ulaşmayı hedefler (tatmin ilkesi).
Rasyonel Seçim ve Optimallik
Rasyonel seçim çoğu zaman optimal seçimle özdeşleştirilse de aralarında önemli bir fark bulunmaktadır:
- Optimal seçim, nesnel ölçütlere ve katı değerlendirme modellerine dayanır;
- Rasyonel seçim ise KVK'nın iç mantığıyla örtüşen, öznel olarak gerekçelendirilmiş bir seçimdir; biçimsel ölçütler açısından optimal olmasa bile geçerliliğini korur.
Toplulukta Rasyonel Seçim
Kolektif karar alma problemlerinde bireysel rasyonel tercihlerin bir araya getirilmesi, rasyonel bir kolektif seçime yol açmayabilir. Bu durum, özellikle Arrow teoremi ile açıklanır; söz konusu teorem, tüm rasyonellik ölçütlerini karşılayan ideal bir kolektif seçim prosedürünün var olamayacağını ortaya koyar.
Uygulama Alanları
Rasyonel seçim modeli çeşitli disiplinlerde kullanılmaktadır:
- Ekonomi — tüketici davranışı teorisi, kısıtlı kaynaklar altında seçim;
- Siyaset bilimi — seçmen davranışı ve siyasi aktörlerin analizi;
- Sosyoloji — sosyal normların ve sapmaların açıklanması;
- Psikoloji — bilişsel süreçler ve karar alma mekanizmaları;
- Yönetim — yönetsel kararların gerekçelendirilmesi.
Ayrıca bakınız
- Optimal seçim
- Fayda teorisi
- Karar alma
- Bilişsel önyargılar
- Kolektif seçim