Racjonalny wybór (teoria decyzji)

Racjonalny wybór — to proces podejmowania decyzji, w którym podmiot (osoba podejmująca decyzję — OPD) wybiera wariant maksymalnie odpowiadający jego indywidualnym preferencjom, celom i ograniczeniom. Koncepcja racjonalnego wyboru opiera się na założeniu o rozsądności i konsekwencji zachowania podmiotu przy porównywaniu i wyborze alternatyw.

Ogólna charakterystyka

Teoria racjonalnego wyboru głosi, że każda osoba podejmująca decyzję posiada:

• system preferencji umożliwiający porównywanie alternatyw;
• zdolność do podejmowania wewnętrznie niesprzecznych decyzji;
• dążenie do wyboru najlepszego, jej zdaniem, wariantu.

W najprostszym przypadku racjonalny wybór oznacza preferowanie tej alternatywy, która zapewnia największą użyteczność lub korzyść zgodnie z subiektywnym systemem wartości.

Aksjomaty racjonalności

Racjonalność w teorii podejmowania decyzji jest często definiowana poprzez spełnienie następujących aksjomatów:

• Zupełność — dowolne dwie alternatywy są porównywalne (A jest preferowane nad B, B jest preferowane nad A lub są równoważne);
• Przechodniość — jeśli A jest preferowane nad B, a B jest preferowane nad C, to A jest preferowane nad C;
• Niezależność od nieistotnych alternatyw — wybór między A i B nie powinien zależeć od obecności innych alternatyw;
• Ciągłość — preferencje zachowują się przy nieznacznych zmianach parametrów.

Indywidualna racjonalność

Indywidualna racjonalność zakłada subiektywność wyboru. Różne OPD mogą w odmienny sposób oceniać te same warianty ze względu na różnice w celach, nastawieniach, doświadczeniu i dostępnych informacjach. Przy tym racjonalne zachowanie nie wyklucza korzystania z intuicji, heurystyk i ocen jakościowych, jeśli odpowiadają one logice i konsekwencji rozumowania podmiotu.

Ograniczona racjonalność

W praktyce zachowanie OPD często odbiega od idealnych modeli racjonalności z powodu:

• niepełności lub niedokładności informacji;
• ograniczonego czasu na podjęcie decyzji;
• zniekształceń poznawczych;
• czynników psychologicznych i emocjonalnych.

Takie odchylenia są badane w ramach koncepcji ograniczonej racjonalności (bounded rationality), zaproponowanej przez Herberta Simona. Zgodnie z tą koncepcją człowiek dąży nie do maksymalizacji, lecz do osiągnięcia „wystarczająco dobrego" wyniku (zasada satysfakcji).

Racjonalny wybór a optymalność

Choć racjonalny wybór jest często utożsamiany z optymalnym, istnieje między nimi różnica:

• Wybór optymalny opiera się na obiektywnych kryteriach i ścisłych modelach oceny;
• Racjonalny wybór — to subiektywnie uzasadniony wybór, odpowiadający wewnętrznej logice OPD, nawet jeśli nie jest optymalny według formalnych kryteriów.

Racjonalny wybór w grupie

W zadaniach zbiorowego podejmowania decyzji agregacja indywidualnych racjonalnych preferencji może nie prowadzić do racjonalnego zbiorowego wyboru. Wynika to między innymi z twierdzenia Arrowa, zgodnie z którym nie istnieje idealna procedura zbiorowego wyboru spełniająca wszystkie kryteria racjonalności.

Zastosowanie

Model racjonalnego wyboru jest stosowany w różnych dyscyplinach:

• Ekonomia — teoria zachowania konsumenta, wybór przy ograniczonych zasobach;
• Politologia — analiza zachowania wyborców i aktorów politycznych;
• Socjologia — wyjaśnianie norm społecznych i odchyleń;
• Psychologia — procesy poznawcze i mechanizmy podejmowania decyzji;
• Zarządzanie — uzasadnianie decyzji menedżerskich.

Zobacz też

• Wybór optymalny
• Teoria użyteczności
• Podejmowanie decyzji
• Zniekształcenia poznawcze
• Wybór zbiorowy