Preferencje

Preferencje osoby podejmującej decyzję (OPD) stanowią wyrażony w jakikolwiek sposób osąd o istnieniu lub braku przewagi jednego z wariantów nad innym lub nad wszystkimi pozostałymi. Jest to fundamentalny składnik procesu wyboru, zapewniający punkty odniesienia przy ocenie alternatyw i podejmowaniu decyzji. Preferencje mogą być wyrażone jawnie (w formie rankingu, sądów, kryteriów) lub niejawnie — poprzez działania, reakcje lub preferowany wybór bez formalnego uzasadnienia.

Subiektywność i racjonalność preferencji

W teorii podejmowania decyzji preferencje traktowane są jako subiektywne, jednak zakłada się, że OPD działa racjonalnie. Oznacza to, że wybór powinien podlegać wewnętrznie niesprzecznej logice, odzwierciedlającej cele, interesy i system wartości konkretnej osoby. W tym kontekście nie istnieje jedno „obiektywnie" najlepsze rozwiązanie, gdyż różne OPD mogą odmiennie interpretować te same warianty, podejmując subiektywnie najlepszą decyzję​ .

Preferencje ujawniają się:

• przy ocenie i porównywaniu wariantów,
• w wyodrębnianiu istotnych cech,
• przy ocenie dopuszczalności lub dominacji alternatyw.

Preferencje jawne i niejawne

• Preferencje jawne — sformalizowane i mogą być przedstawione w postaci reguł decyzyjnych lub modeli wyboru.
• Preferencje niejawne — ujawniane poprzez zachowanie, obserwację lub w toku iteracyjnego dialogu z OPD. Ich rejestracja jest utrudniona, szczególnie w przypadku dużej liczby alternatyw lub grupowych OPD o różnych podstawach aksjologicznych.

Framing

Teoria podejmowania decyzji dopuszcza wpływ sformułowania zadania i kontekstu prezentacji informacji na zachowanie OPD. Chodzi o to, że to samo rozwiązanie może być postrzegane odmiennie w zależności od:

• kolejności prezentacji wariantów;
• wyodrębnionych cech i charakterystyk;
• kontekstowej interpretacji problemu.

W ten sposób sformułowanie zadania, język prezentacji i struktura oceniania stają się narzędziami mogącymi zmienić strukturę preferencji. Odpowiada to temu, co w psychologii poznawczej opisywane jest jako efekt framingu — gdy preferencje zmieniają się w zależności od sposobu podania informacji.

Sprzeczności i niespójność preferencji

Nawet przy jawnym sformułowaniu preferencji OPD może:

• dopuszczać logiczne sprzeczności,
• być niespójna,
• błędnie oceniać alternatywy.

Cechy te są uwzględniane przy budowie systemów wspomagania podejmowania decyzji, zakładających doprecyzowanie preferencji w trybie interaktywnym.

Modelowanie preferencji

Podejścia do formalizacji preferencji:

• Modele relacyjne — opisują preferencje jako relacje binarne (preferencja, równoważność, nieporównywalność).
• Werbalne metody analizy — oparte na jakościowym opisie kryteriów i subiektywnych porządkach gradacji zbliżonych do języka naturalnego.
• Modele agregacyjne — preferencje wyrażane są poprzez współczynniki wagowe i funkcje oceny, pozwalające agregować kryteria w ocenę zbiorczą.

Każdy model ma ograniczenia i może zniekształcać rzeczywiste preferencje, szczególnie przy próbie ich liczbowej interpretacji, co jest podkreślane w krytyce uniwersalnego skalowania cech jakościowych​ .