Pojęcie systemu

From Systems analysis Wiki
Jump to navigation Jump to search

Pojęcie systemu — podstawowa kategoria podejścia systemowego, której treść ewoluowała wraz z rozwojem nauki i pogłębianiem wyobrażeń o budowie i funkcjonowaniu złożonych obiektów. Prześledzenie tej ewolucji pozwala zrozumieć różne aspekty uwzględniane we współczesnych definicjach systemu.

Historycznie rozumienie tego, czym jest system, przechodziło przez kilka etapów komplikowania się.

Wczesne ujęcia: Elementy, Powiązania, Struktura

Początkowo system był rozpatrywany przede wszystkim przez pryzmat jego składu i wewnętrznej organizacji. L. von Bertalanffy definiował system jako „kompleks oddziałujących na siebie komponentów" lub „zbiór elementów pozostających w określonych relacjach względem siebie".[1][2]

Głównymi składnikami takiego ujęcia były:

  • Elementy (części, komponenty): Pewien zbiór składników (`A`).
  • Powiązania (relacje): Istnienie oddziaływań lub zależności między elementami (`R`).
  • Struktura: Uporządkowanie elementów i powiązań.

Formalnie mogło to być przedstawione jako para:

S = (A, R)

Niekiedy stosowano reprezentację przez część wspólną, podkreślającą, że system obejmuje tylko te elementy i powiązania, które tworzą całość:

S = A ∩ R

Uwaga: Terminy „elementy" — „komponenty" oraz „powiązania" — „relacje" są często używane jako synonimy, choć „komponent" może oznaczać również zbiór elementów.

Podejście funkcjonalne: Wejścia, Wyjścia, Przekształcenie

Później, zwłaszcza wraz z rozwojem cybernetyki, akcent przesunął się na funkcjonowanie systemu jako przekształcalnika:[3][4]

- wejść (`X`) w wyjścia (`Y`) zgodnie z pewną regułą lub relacją (`R`).

Taka reprezentacja (M. Mesarović):

S = (X, Y, R)

umożliwia zastosowanie modelu „czarnej skrzynki", analizując system na podstawie jego zewnętrznych przejawów bez wnikania w wewnętrzną strukturę.

Uwzględnienie właściwości komponentów

Do dokładniejszego modelowania konieczne stało się uwzględnienie właściwości (atrybutów) samych elementów (`QA`) oraz powiązań (`QR`). Definicja A. Halla obejmowała atrybuty elementów:

S = (A, R, QA)

A. I. Ujomow zaproponował dualne definicje, kładące nacisk albo na właściwości elementów, albo na właściwości relacji:

S = (A, R, QA) lub S = (A, R, QR)

Włączenie celu:

Dla opisu systemów sterowanych, sztucznych i wielu biologicznych zasadnicze stało się włączenie celu (`Z`), odzwierciedlającego ukierunkowanie systemu lub pożądany wynik jego funkcjonowania:[5][6][7]

S = (A, R, Z)

W analizie systemowej praca z celami jest centralnym etapem (zob. Cel w analizie systemowej).

Oddziaływanie z otoczeniem i dynamika: Systemy otwarte

Większość rzeczywistych systemów oddziałuje ze swoim otoczeniem. L. von Bertalanffy wprowadził koncepcję systemu otwartego, wymieniającego materię, energię lub informację ze środowiskiem (`E`).[8]

Uwzględnienie dynamiki wymagało również wprowadzenia przedziału czasowego (`T`). Definicja W. N. Sagatowskiego uwzględnia te aspekty:

S = (A, R, Z, E, T)

gdzie A – elementy funkcjonalne, R – relacje, Z – cel, E – środowisko, T – przedział czasowy.

Rola obserwatora: Aspekt podmiotowy

Począwszy od prac W. R. Ashby'ego, a zwłaszcza J. I. Czernaka, współczesne podejście systemowe jawnie włącza obserwatora (`N`) do rozważań. Opis systemu, jego granice, istotne elementy i powiązania, a także cele analizy zależą od podmiotu. Definicja Czernaka: „System jest odzwierciedleniem w świadomości podmiotu... właściwości obiektów i ich relacji...":[9]

S = (A, R, Z, N)

Później Czerniak dodał również język obserwatora (`LN`):

S = (A, R, Z, N, LN)

Włączenie obserwatora podkreśla dialektykę obiektywnego i subiektywnego w badaniach systemowych oraz znaczenie poziomów (stratów) rozpatrywania systemu.

Związek ewolucji pojęcia z rozwojem nauki

Komplikowanie się pojęcia systemu przebiegało równolegle z rozwojem cybernetyki, ogólnej teorii systemów, analizy systemowej, badań operacyjnych i inżynierii systemów. Każdy z tych kierunków wnosił swój wkład w rozumienie struktury, zachowania, sterowania i rozwoju systemów (zob. Rozwój podejścia systemowego).[10]

Wybór definicji

Wielość definicji odzwierciedla złożoność samego fenomenu systemu. Prowadząc analizę systemową, należy wybrać lub sformułować „roboczą" definicję adekwatną do celów badania i poziomu rozpatrywania. Definicja ta może być doprecyzowywana w trakcie analizy.[11]

Literatura

  • Volkova W.N. Kozłow W.N. — Analiza systemowa i podejmowanie decyzji. Słownik-informator. M: Wysszaja szkoła, 2004
  • Volkova W. N., Denisow A. A. — Teoria systemów i analiza systemowa: podręcznik dla uczelni wyższych. M: Wydawnictwo Jurajt, 2025
  • Volkova W.N. — Źródła i perspektywy rozwoju nauk o systemach. SPb. Politech-Press, 2022
  • Badania systemowe. Rocznik. M. Wydawnictwo Nauka, 1969-88
  • Bertalanffy L. von. Ogólna teoria systemów. - M.: Progress, 1969.
  • Sadowski W.N. Podstawy ogólnej teorii systemów. - M.: Nauka, 1974.
  • Blauberg I.W., Sadowski W.N., Judin E.G. Podejście systemowe i analiza systemowa. - M.: Nauka, 1977.
  • Pieregudow F.I., Tarasenko F.P. Wprowadzenie do analizy systemowej. - M.: Wysszaja szkoła, 1989.
  • System // Nowa encyklopedia filozoficzna: w 4 t. / Instytut Filozofii RAN. - M.: Myśl, 2001.
  • System // Wikipedia. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (data dostępu: 28.04.2025).

Przypisy

  1. ↑ «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
  2. ↑ «Множество элементов с отношениями между ними и между их атрибутами.» — Р. Фейджин, А. Холл, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
  3. ↑ «Система определяется как некоторое отношение, определённое на декартовом произведении некоторого семейства множеств.» — М. Месарович (цит. по А. И. Уемову), Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 82.
  4. ↑ «Системы исследуются по их функциональному поведению: они подвергаются определенным воздействиям (данные на «входе» систем) и регистрируются их ответные реакции (данные на «выходе»); полученные результаты «кодируются на языке свойств системы.» — Ю. В. Сачков, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 129.
  5. ↑ «Система... воспринимает некоторые входы и... производит такие выходы, которые обеспечивают достижение цели – максимизации некоторой функции входов и выходов» — Ричард Кершнер (цит. по С. Янгу), Системное управление организацией. С. 16.
  6. ↑ «Системный анализ — методология исследования... с помощью представления этих объектов в качестве целенаправленных систем...» — Ю.И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой».
  7. ↑ «Затем в определениях системы появляется понятие цель.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 18.
  8. ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский,
  9. ↑ «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 20.
  10. ↑ «...понятие «система» стало широко использоваться в различных областях знаний, заинтересовало инженеров, и на определенной стадии развития научного знания теория систем оформилась в самостоятельную науку.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем. С. 5.
  11. ↑ «Выбор определения системы отражает принимаемую концепцию и является фактически началом моделирования.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 22.

Zobacz też

  • System
  • Definicje systemu
  • Podejście systemowe
  • Analiza systemowa
  • Teoria systemów
  • Rozwój podejścia systemowego
  • Struktura systemu
  • Element systemu
  • Powiązania w systemach
  • Środowisko systemu
  • Granice systemu
  • Cel w analizie systemowej
  • Obserwator w podejściu systemowym
  • Obiektywne i subiektywne w analizie systemowej
  • System otwarty
  • Poziomy reprezentacji systemów
Retrieved from "https://systems-analysis.info/int/index.php?title=Pojęcie_systemu&oldid=5695"