Podejmowanie decyzji w warunkach niepewności

Podejmowanie decyzji w warunkach niepewności — jest to proces wyboru najlepszego wariantu przy braku pełnej informacji o otoczeniu zewnętrznym, możliwych konsekwencjach i prawdopodobieństwach przebiegu zdarzeń. W takich sytuacjach osoba podejmująca decyzję (OPD) nie może ilościowo opisać ani przewidzieć prawdopodobieństw wystąpienia stanów wpływających na wynik i jest zmuszona działać na podstawie niepełnej, niedokładnej lub jakościowej informacji.

Źródła niepewności

Niepewność w zadaniach podejmowania decyzji może mieć różną naturę:

• Niepewność konfliktowa (aktywna) — związana z obecnością innych uczestników realizujących własne cele i niemożnością przewidzenia ich zachowania. Takie sytuacje modelowane są za pomocą teorii gier.
• Niepewność pasywna (gra z naturą) — wynika z nieznajomości obiektywnych warunków zewnętrznych (stanów otoczenia), niezależnych od woli OPD. Sytuacje te opisywane są w ramach teorii decyzji statystycznych i często nazywane grami z naturą.
• Niepewność semantyczna (rozmyta) — spowodowana niemożnością jednoznacznego opisu sytuacji, wariantów i preferencji w języku naturalnym. Obejmuje oceny słowne, parametry jakościowe i nieustrukturyzowane sądy. Odpowiadające im zadania badane są za pomocą logiki rozmytej i teorii zbiorów rozmytych.
• Niepewność informacyjna — wynika z niekompletności, niedokładności lub zaszumienia danych (błędy pomiarowe, oceny subiektywne, brak statystyk).

Podejścia do eliminowania niepewności

Niepewność może być częściowo wyeliminowana lub zredukowana poprzez:

• uzyskanie dodatkowych informacji (obserwacje, ekspertyzy, testowanie);
• przejście do oceny probabilistycznej (w przypadku możliwości analizy statystycznej);
• zastosowanie modeli rozmytych, gdy informacja ma charakter jakościowy lub słowny;
• strukturyzację zadania (np. poprzez budowanie drzewa decyzyjnego lub scenariuszy).

Klasyczne kryteria podejmowania decyzji w warunkach niepewności

W sytuacji niepewności osoba podejmująca decyzję (OPD) nie wie, który z możliwych stanów otoczenia nastąpi. Aby jednak dokonać wyboru, stosowane są specjalne podejścia — kryteria, z których każde odzwierciedla określony styl myślenia, stopień ostrożności lub stosunek do ryzyka.

• Kryterium Walda (ostrożnego wyboru). Kryterium to odpowiada osobom dążącym do minimalizacji możliwych strat. OPD zakłada, że może nastąpić najbardziej niekorzystny wynik, i spośród wszystkich wariantów wybiera ten, który w najgorszym przypadku da najlepszy możliwy rezultat. Innymi słowy, jest to podejście maksymalnej ostrożności: „Wybiorę to, co gwarantowanie przyniesie najmniej szkód, nawet jeśli wszystko pójdzie źle".
• Odpowiednie dla: sytuacji wysokiego ryzyka, odpowiedzialnych decyzji, gdzie błąd jest niedopuszczalny.
• Kryterium Savage'a (żalu z wyboru). Podejście to ukierunkowane jest na unikanie poczucia żalu po tym, jak okaże się, że inny wariant mógłby przynieść więcej korzyści. OPD porównuje, ile mógłby stracić, gdyby pomylił się w wyborze, i wybiera taki wariant, przy którym maksymalny żal będzie najmniejszy. Odpowiednie dla: osób skłonnych do autoanalizy i obawy przed „utratą lepszej szansy", a także w środowisku konkurencyjnym.
• Kryterium Laplace'a (równych szans). OPD zakłada, że wszystkie możliwe stany otoczenia są jednakowo prawdopodobne, ponieważ nie ma podstaw, by sądzić inaczej. Następnie wybiera ten wariant, który średnio daje najlepszy wynik. Odpowiednie dla: sytuacji pełnej symetrii niewiedzy, gdzie wszystkie wyniki uznawane są za jednakowo możliwe i brak jest preferencji.
• Kryterium Hurwicza (kompromisowe). Jest to zrównoważone podejście łączące ostrożność z dążeniem do najlepszego wyniku. OPD z góry określa, na ile jest skłonny do optymizmu, i wybiera wariant, który uwzględniając tę postawę, daje najlepsze połączenie wyniku możliwego i gwarantowanego. Odpowiednie dla: sytuacji, w których ważna jest równowaga między bezpieczeństwem a korzyścią, przy czym istnieje osobista skłonność do ryzyka.