Podejmowanie decyzji

Podejmowanie decyzji — to proces wyboru jednego lub kilku preferowanych wariantów (alternatyw) spośród wielu możliwych, ukierunkowany na rozwiązanie sytuacji problemowej z uwzględnieniem zadanych celów, ograniczeń i warunków.

Proces podejmowania decyzji zakłada istnienie:

• sformalizowanego lub intuicyjnego sformułowania problemu;
• zbioru alternatyw (wariantów działań lub rozwiązań);
• kryteriów oceny wariantów;
• czynników nakładających ograniczenia (fizycznych, ekonomicznych, technicznych, społecznych i innych);
• podmiotu wyboru — indywidualnego lub zbiorowego, posiadającego uprawnienia i odpowiedzialność za wynik.

Formalne metody podejmowania decyzji

Formalne metody podejmowania decyzji mogą okazać się przydatne w następujących przypadkach:

• istnieje pewien problem lub sytuacja problemowa wymagająca rozwiązania. Nierzadko pożądany wynik utożsamiany jest z jednym lub kilkoma celami, które powinny zostać osiągnięte przy rozwiązaniu sytuacji problemowej;
• istnieje kilka wariantów rozwiązania problemu, sposobów osiągnięcia celu, działań, obiektów, spośród których dokonywany jest wybór. Warianty te w teorii podejmowania decyzji nazywane są zwykle alternatywami. Jeśli istnieje tylko jedna możliwość i wybór jest nieobecny, nie ma również zadania podejmowania decyzji;
• obecne są czynniki nakładające określone ograniczenia na możliwe drogi rozwiązania problemu i osiągnięcia celu. Czynniki te są determinowane kontekstem rozwiązywanego problemu i mogą mieć różną naturę: fizyczną, techniczną, ekonomiczną, społeczną, personalną i inną;
• istnieje osoba lub grupa osób, które są zainteresowane rozwiązaniem problemu, mają uprawnienia do wyboru tego lub innego wariantu rozwiązania i ponoszą odpowiedzialność za realizację podjętej decyzji.

Typowy schemat procesu podejmowania decyzji

Cykl życia rozwiązania problemu składa się z kilku etapów i stanowi wieloetapową procedurę iteracyjną.

1. Powstanie konieczności podjęcia decyzji

Konieczność podjęcia decyzji pojawia się wraz z wystąpieniem sytuacji problemowej. W takim przypadku przeprowadza się identyfikację problemu, tzn. formułuje się treściowy opis problemu, określa pożądany wynik jego rozwiązania oraz ocenia dostępne ograniczenia.

2. Sformułowanie zadania podejmowania decyzji

Na kolejnym etapie następuje sformułowanie zadania. Wymaga to określenia zbioru możliwych wariantów rozwiązania (alternatyw). W zależności od złożoności problemu ich liczba może się wahać od kilku do setek, a nawet tysięcy. Teoretycznie zbiór wariantów może być nieskończony.

Aby opisać wszystkie alternatywy, zazwyczaj konieczne jest zebranie i analiza informacji związanych z problemem i sposobami jego rozwiązania. Brak niezbędnych danych może sprawić, że problem stanie się nierozwiązywalny, co prowadzi do konieczności powrotu do poprzednich etapów lub rewizji samego sformułowania problemu.

W złożonych sytuacjach może być konieczne stworzenie specjalnego modelu (najczęściej matematycznego), który pozwala uprościć i sformalizować problem w celu znalezienia jego rozwiązania.

Należy zaznaczyć, że wyraźne opisanie problemu na pierwszym etapie może istotnie wpłynąć na kolejne kroki, a w niektórych przypadkach — bezpośrednio prowadzić do formalnego sformułowania zadania, z pominięciem etapów pośrednich.

3. Poszukiwanie i wybór rozwiązania

Na tym etapie:

• wybierana jest metoda rozwiązania spośród znanych bądź opracowywana jest nowa;
• przeprowadzana jest analiza możliwych alternatyw;
• dokonywana jest ocena i wybór najlepszego wariantu.

Niekiedy etap ten nie sprawia trudności, jednak najczęściej okazuje się pracochłonny i wymaga udziału specjalistów oraz zastosowania techniki komputerowej.

Jednakże nawet po przeprowadzeniu wszystkich procedur nie zawsze udaje się wybrać ostateczne rozwiązanie. Możliwe są przypadki, gdy:

• poszukiwany wariant jest niedostępny;
• rozwiązanie okazuje się niestabilne;
• konieczna jest rewizja modelu lub ponowne zebranie danych.

W takich przypadkach możliwe jest:

• powrót do rewizji sformułowania zadania;
• modyfikacja modelu;
• zmiana składu alternatyw (rozszerzenie lub zawężenie zbioru);
• generowanie nowych wariantów.

Nawet przy braku rozwiązania etap ten może prowadzić do pogłębionego zrozumienia problemu i ujawnienia nowych aspektów, wcześniej nieuwzględnionych.

4. Realizacja i zakończenie cyklu życia

Jeśli znaleziony zostanie akceptowalny wariant, rozpoczyna się etap realizacji decyzji, obejmujący:

• wdrożenie podjętej decyzji;
• kontrolę procesu realizacji;
• ocenę wyników.

Choć realizacja formalnie nie należy do procedury podejmowania decyzji, jest ważna z metodologicznego i praktycznego punktu widzenia. Etap ten:

• zamyka cykl życia sytuacji problemowej;
• może zainicjować nowy problem wymagający kolejnego rozwiązania.

Problem podejmowania decyzji

Problem podejmowania decyzji — pojawia się w tych przypadkach, gdy problem (zadanie) jest na tyle złożony, że do jego sformułowania (postawienia) nie można od razu zastosować odpowiedniego aparatu formalizacji, gdy proces formułowania zadania wymaga udziału specjalistów z różnych dziedzin wiedzy.

Prowadzi to do tego, że postawienie zadania samo staje się problemem, do rozwiązania którego konieczne jest opracowanie specjalnych podejść, technik i metod. W takich przypadkach pojawia się konieczność określenia obszaru problemu podejmowania decyzji (sytuacji problemowej); zidentyfikowania czynników wpływających na jego rozwiązanie; dobrania technik i metod, które pozwalają sformułować lub postawić zadanie w taki sposób, aby możliwe było przyjęcie jego rozwiązania.

A zatem, aby podjąć decyzję, należy uzyskać wyrażenie łączące cel ze środkami jego osiągnięcia, za pomocą wprowadzanych kryteriów oceny osiągalności celu i oceny środków. Wyrażenia takie otrzymały w równolegle powstających kierunkach stosowanych różne nazwy: kryterium funkcjonowania; kryterium lub wskaźnik efektywności, funkcja celowa lub kryterialna, funkcja celu itp.