Podejście systemowe
Podejście systemowe — kierunek metodologiczny poznania naukowego i działalności praktycznej, oparty na rozpatrywaniu obiektów jako systemów — całościowych kompleksów wzajemnie powiązanych elementów, szczególnie w odniesieniu do obiektów złożonych. Należy podkreślić, że podejście systemowe częściej występuje nie jako ścisła teoria, lecz jako zbiór zasad metodologicznych i wytycznych heurystycznych. Sprzyja ono analizie, modelowaniu, syntezie wiedzy oraz zarządzaniu takimi obiektami w różnych dziedzinach wiedzy i praktyki.
Przyczyny powstania
Podejście systemowe powstało jako naturalny etap rozwoju nauki, która natrafiła na ograniczenia klasycznych metod (elementaryzmu, mechanicyzmu) przy badaniu złożonych, rozwijających się obiektów (biologicznych, społecznych, technicznych). Metody klasyczne, ukierunkowane na rozkładanie całości na elementy, okazały się niewystarczające do zrozumienia całościowości, wzajemnych powiązań, organizacji i dynamiki takich obiektów, a także do rozwiązywania złożonych problemów praktyki (zarządzanie, projektowanie), które stały się aktualne w 2. poł. XX w.[1]
Powstanie podejścia systemowego wiąże się również z ogólną ewolucją refleksji naukowej (zwrot metodologiczny): przejściem od ontologizmu (skupienie na obiekcie) i gnoseologizmu (skupienie na relacji podmiot–obiekt) do metodologizmu, w którym akcent przesuwa się na środki, metody i organizację działalności poznawczej i praktycznej. Ta orientacja pozwala ujawnić niewystarczalność dawnych podejść i sprzyja budowaniu nowych przedmiotów badania oraz programów badawczych.
Podstawowe założenia
Podejście systemowe zakłada:
- rozpatrywanie obiektu jako całościowego systemu, składającego się z wzajemnie powiązanych i oddziałujących na siebie elementów, tworzących jego organizację i zapewniających jego całościowość;[2]
- analizę struktury (elementów oraz istotnych, w tym systemotwórczych, powiązań między nimi) i funkcji systemu, a także jego interakcji z otoczeniem zewnętrznym;[3]
- uwzględnienie hierarchiczności systemów, w której każdy podsystem może być rozpatrywany jako system niższego poziomu, a sam system wchodzi w skład nadsystemu;
- przesunięcie uwagi z analizy substratowych, „rzeczowych" charakterystyk na badanie powiązań, relacji, struktury, organizacji i zarządzania w systemie;
- budowanie uogólnionych i specyficznych modeli systemów, w tym probabilistycznych, odzwierciedlających stochastyczny charakter zachowania wielu systemów;
- rozróżnienie dwóch akcentów metodologicznych w badaniu: 1) ruch od zadanej całościowości ku ujawnieniu powiązań ją zapewniających i mechanizmów jej podtrzymywania; 2) ruch od zadanej spójności (typów powiązań) ku określeniu granic i właściwości całościowego systemu;
- stosowanie interdyscyplinarnych metod i modeli do badania systemów różnej natury.
Zasady podejścia systemowego
Kluczowe zasady podejścia systemowego obejmują:
- Całościowość i emergencja — system jest rozpatrywany jako jednolita całość, posiadająca nowe, emergentne właściwości, które są nieobecne w jego elementach z osobna i nie sprowadzają się do ich sumy;
- Hierarchiczność — systemy składają się z podsystemów i wchodzą w skład nadsystemów, tworząc strukturę hierarchiczną;[4]
- Strukturalność — analiza wewnętrznej organizacji systemu, obejmującej nie tylko elementy, lecz także determinujące powiązania między nimi;[5]
- Funkcjonalność — badanie funkcji systemu i jego elementów, ukierunkowanych na osiąganie celów systemu lub podtrzymywanie jego istnienia;
- Rozwój — systemy są rozpatrywane jako dynamiczne, podlegające zmianom i rozwojowi w czasie;
- Interakcja z otoczeniem — uwzględnienie faktu, że system nie istnieje w izolacji, lecz wymienia materię, energię i informację z otoczeniem zewnętrznym (środowiskiem).[6]
Zastosowanie
Podejście systemowe jest szeroko stosowane w różnych dziedzinach, w tym:
- w nauce i technice (szczególnie przy projektowaniu i analizie złożonych systemów (zob. Inżynieria systemów)
- w ekonomii i zarządzaniu
- w naukach społecznych
- w ekologii i biologii
Stosowanie zasad podejścia systemowego sprzyja ujawnianiu szerszej rzeczywistości poznawczej oraz opracowywaniu nowych schematów wyjaśniania złożonych zjawisk.
Historia rozwoju
Idee systemowego badania obiektów można odnaleźć już w filozofii antycznej (Platon, Arystoteles) i filozofii nowożytnej (Kant, Schelling); rozwinęły się one w pracach K. Marksa, K. Darwina i innych. Podstawy współczesnego podejścia systemowego zostały położone w połowie XX wieku w ramach ogólnej teorii systemów opracowanej przez Ludwiga von Bertalanffy'ego. W Związku Radzieckim znaczący wkład w rozwój podejścia systemowego wnieśli I. W. Błauberg, W. N. Sadowski i E. G. Judin, którzy w istotny sposób przyczynili się do opracowania filozoficznych i metodologicznych podstaw badań systemowych, opartych na zasadzie systemowości i powiązanych m.in. z materializmem dialektycznym.
Literatura:
- Błauberg I.W., Judin E.G. Становление и сущность системного подхода. М., 1973;
- Sadowski W.N. Podstawy ogólnej teorii systemów. Analiza logiczno-metodologiczna. М., 1974;
- Ujemow A.I. Podejście systemowe i ogólna teoria systemów. М., 1978;
- Błauberg I.W. Problem całościowości i podejście systemowe. М., 1997;
- Judin E.G. Metodologia nauki. Systemowość. Działalność. М., 1997;
- Badania systemowe. Problemy metodologiczne. Rocznik. М.: Nauka;
- Churchman С.W. The Systems Approach. Ν. Υ., 1968;
- Trends in General Systems Theory / Ed. G. Klir. N. Y., 1972;
- General Systems Theory. Yearbook, vol. 1–30. N. Y., 1956–85;
- Critical Systems Thinking. Directed Readings / Ed. R.L. Flood, M.C. Jackson. N. Y., 1991;
Przypisy
- ↑ «Изменяются основные категории мышления... во всех областях современного знания мы вынуждены сталкиваться с необходимостью анализа сложных объектов, определенных «целостностей» или «систем». Это ведет к фундаментальной переориентации научного мышления.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 31-32.
- ↑ «...объекты рассматриваются как системы, т. е. как множества взаимосвязанных элементов, выступающих как единое целое.» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 8.
- ↑ «[Задачи системного подхода включают] проблему иерархического строения систем и поиски вытекающей отсюда специфики взаимосвязи различных уровней системного объекта;» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
- ↑ «Сложность и многообразие элементов, связей и отношений объекта как системы обусловливают иерархическое строение системы...» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17.
- ↑ «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений. Именно эти связи и отношения выражают целостные, интегративные свойства системы, определяют ее специфику.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 83.
- ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский, Основания общей теории систем. С. 17
Zobacz też
- System
- Analiza systemowa
- Inżynieria systemów
- Ogólna teoria systemów