Optimizasyon Kriteri

Optimizasyon kriteri — optimizasyon problemlerinde, yöneylem araştırmasında ve karar teorisinde, çeşitli alternatiflerin (çözüm seçeneklerinin, sistem durumlarının, stratejilerin) değerlendirilmesi ve karşılaştırılması amacıyla kullanılan; bunların en iyisinin (optimalinin) seçilmesine olanak tanıyan belirti, kural veya sayısal göstergedir.

Optimizasyon kriteri, belirli bir problem ve karar alıcının (KA) hedefleri bağlamında "en iyi" kavramını resmileştirir.

Öz ve Amaç

Optimizasyon kriterinin amacı:

Tercih ölçüsü belirlemek: Bir seçeneğin diğerinden ne ölçüde daha iyi olduğunu niceliksel veya niteliksel olarak belirlemeye olanak tanır.
Karşılaştırılabilirlik sağlamak: Çeşitli alternatiflerin karşılaştırılması için ortak bir zemin oluşturur.
Çözüm arayışına yön vermek: Optimizasyonun yönünü — neyin maksimize ya da minimize edilmesi gerektiğini — gösterir.
Hedefi resmileştirmek: Genellikle niteliksel olan görev hedefini (örneğin "verimliliği artır") somut ve ölçülebilir bir göstergeye dönüştürür.

Açıkça tanımlanmış bir optimizasyon kriteri olmaksızın, kabul edilebilir çözümler kümesinden optimal çözümü nesnel biçimde seçmek mümkün değildir.

Amaç Fonksiyonu ile İlişkisi

Matematiksel modelleme ve optimizasyonda, optimizasyon kriteri bir amaç fonksiyonu biçiminde resmileştirilir.

Optimizasyon kriteri — içerik bakımından bir kavram, bir seçim kuralıdır (örneğin "maliyeti minimize et", "kârı maksimize et").
Amaç fonksiyonu — bu kriteri niceliksel olarak ifade eden ve problemin kontrol değişkenlerine bağlı olan matematiksel bir ifadedir (formül).

Amaç fonksiyonunun optimize edilmesi (ekstremumunun bulunması), belirlenen optimizasyon kriterine göre en iyi çözümün bulunmasıyla eşdeğerdir.

Optimizasyon Kriterlerinin Türleri

Optimizasyon kriterlerinin temel sınıflandırması, optimizasyonun yönüne göre yapılır:

Maksimizasyon kriterleri: Göstergenin değerinin maksimum olduğu çözümün bulunması gerekir (örneğin kâr, verimlilik, güvenilirlik, fayda).
Minimizasyon kriterleri: Göstergenin değerinin minimum olduğu çözümün bulunması gerekir (örneğin maliyet, süre, risk, kayıp, normdan sapma).

Bunların yanı sıra şu ayrım da yapılır:

Tek kriterli problemler: Yalnızca bir optimizasyon kriteri kullanılır.
Çok kriterli problemler: Birbiriyle çelişebilecek birden fazla kriter aynı anda dikkate alınır. Bu durumda uzlaşımlı veya Pareto-optimal çözümler aranır.