Optimale keuze

Optimale keuze — dit is een besluitvormingsproces gericht op het selecteren van het beste alternatief (of een reeks alternatieven) uit een verzameling van mogelijke opties, in overeenstemming met vastgestelde criteria, beperkingen en voorwaarden. De kern van het concept van optimale keuze is het idee van rationaliteit, waarbij het subject streeft naar het bereiken van de hoogste waarde van nut, efficiëntie of wenselijkheid.

Algemene karakteristiek

Bij problemen van optimale keuze worden mogelijke acties of alternatieven geanalyseerd met als doel datgene te vinden dat het meest aansluit bij de doelen van de beslisser (DM). De klassieke probleemstelling veronderstelt de aanwezigheid van:

• een verzameling alternatieven,
• één of meerdere beoordelingscriteria (doelfuncties),
• beperkingen,
• regels voor het vergelijken van varianten.

Optimale keuze is nauw verbonden met de begrippen optimalisatie, rationaliteit, nut en efficiëntie. Het vormt de basis van methoden in de systeemanalyse, beslissingstheorie, economie, management en andere disciplines.

Typen keuzecondities

Afhankelijk van de mate van informatievoorziening van de beslisser en de aard van de externe omgeving worden drie hoofdsituaties onderscheiden:

• Keuze onder zekerheid — alle parameters en gevolgen van elke variant zijn bekend. Methoden van klassieke optimalisatie worden toegepast.

• Keuze onder risico — elk alternatief kan leiden tot meerdere uitkomsten met bekende kansen. Methoden van de verwachte-nutstheorie, de Bayesiaanse benadering en beslissingsbomen worden toegepast.

• Keuze onder onzekerheid — gevolgen en kansen zijn onbekend. Minimax-benaderingen, het criterium van Savage, heuristieken en fuzzy logica worden gebruikt.

Classificatie van methoden voor optimale keuze

Methoden voor optimale keuze kunnen worden geclassificeerd op basis van een aantal kenmerken:

• naar aantal criteria:
  • eenkriteria (bijvoorbeeld lineair programmeren);
  • meerkriteria (bijvoorbeeld de analytische hiërarchische methode, de compromismethode).

• naar type informatie:
  • kwantitatief (gebaseerd op numerieke beoordelingen);
  • kwalitatief (gebruikmakend van expertmatige of verbale beoordelingen).

• naar mate van formalisatie:
  • geformaliseerd (wiskundige modellen);
  • heuristisch (gebaseerd op logica, intuïtie en ervaring).

• naar subject van de keuze:
  • individueel;
  • collectief (groepskeuze, sociale keuze).

Optimale keuze en rationele keuze

Hoewel rationele keuze vaak gelijkgesteld wordt aan optimale keuze, bestaat er een onderscheid tussen beide:

• Optimale keuze steunt op objectieve criteria en strikte beoordelingsmodellen;
• Rationele keuze is een subjectief gemotiveerde keuze die overeenkomt met de interne logica van de beslisser, ook als deze niet optimaal is volgens formele criteria.

Rationaliteit en subjectiviteit

Het begrip optimaliteit kan onder reële omstandigheden subjectief zijn: dezelfde variant kan voor de ene beslisser als optimaal worden beschouwd en voor de andere als onaanvaardbaar. Dit hangt samen met verschillen in doelen, beperkingen, ervaring en waarden.

In deze context wordt het begrip rationele keuze gebruikt, dat veronderstelt dat de beslisser beschikt over een consistent systeem van voorkeuren, ook als deze niet in numerieke vorm zijn uitgedrukt.

Collectieve optimale keuze

Bij problemen waarbij een groep een beslissing neemt, is het noodzakelijk individuele voorkeuren samen te voegen tot één collectief besluit. Dit leidt tot vraagstukken van sociale keuze en vereist de toepassing van stemingsprocedures, consensus of afstemming.

Bekende beperkingen die worden opgelegd aan collectieve keuze zijn onder meer de paradox van Arrow en de paradox van Condorcet, die aantonen hoe complex het is om een absoluut eerlijk en consistent collectief besluit te bereiken.

Verwante disciplines en benaderingen

Optimale keuze wordt onderzocht en toegepast in de volgende gebieden:

• Nutstheorie
• Operations research
• Systeemanalyse
• Risicobeheer

Zie ook

• Besluitvorming
• Optimalisatie
• Collectieve keuze