Optimal Seçim

Optimal seçim — belirli kriterler, kısıtlamalar ve koşullar çerçevesinde mevcut olası alternatifler arasından en iyi alternatifi (veya alternatifler kümesini) belirlemeye yönelik bir karar alma sürecidir. Optimal seçim kavramının temelinde rasyonellik fikri yatmakta olup bu fikre göre özne, fayda, verimlilik veya tercih edilirliğin en yüksek değerine ulaşmaya çalışır.

Genel Nitelik

Optimal seçim problemlerinde, karar alıcının (KA) hedeflerine en uygun olanı bulmak amacıyla olası eylemler veya alternatifler analiz edilir. Klasik problem kurgusu şu unsurların varlığını öngörür:

• alternatifler kümesi,
• bir veya birden fazla değerlendirme kriteri (amaç fonksiyonları),
• kısıtlamalar,
• seçenekleri karşılaştırma kuralları.

Optimal seçim; optimizasyon, rasyonellik, fayda ve verimlilik kavramlarıyla yakından ilişkilidir. Sistem analizi yöntemlerinin, karar teorisinin, ekonominin, yönetimin ve diğer disiplinlerin temelini oluşturur.

Seçim Koşullarının Türleri

KA'nın bilgi düzeyine ve dış çevrenin niteliğine bağlı olarak üç temel durum ayırt edilir:

• Kesinlik koşullarında seçim — her seçeneğin tüm parametreleri ve sonuçları bilinmektedir. Klasik optimizasyon yöntemleri uygulanır.

• Risk koşullarında seçim — her alternatif, bilinen olasılıklarla birden fazla sonuca yol açabilir. Beklenen fayda teorisi yöntemleri, Bayesci yaklaşım ve karar ağacı uygulanır.

• Belirsizlik koşullarında seçim — sonuçlar ve olasılıklar bilinmemektedir. Minimax yaklaşımı, Savage kriteri, sezgisel yöntemler ve bulanık mantık kullanılır.

Optimal Seçim Yöntemlerinin Sınıflandırılması

Optimal seçim yöntemleri çeşitli özelliklere göre sınıflandırılabilir:

• kriter sayısına göre:
  • tek kriterli (örneğin, doğrusal programlama);
  • çok kriterli (örneğin, analitik hiyerarşi süreci, uzlaşı yöntemi).

• bilgi türüne göre:
  • niceliksel (sayısal değerlendirmelere dayalı);
  • niteliksel (uzman veya sözel değerlendirmeler kullanan).

• biçimselleştirme düzeyine göre:
  • biçimselleştirilmiş (matematiksel modeller);
  • sezgisel (mantık, sezgi ve deneyime dayalı).

• seçim öznesine göre:
  • bireysel;
  • kolektif (grup seçimi, sosyal seçim).

Optimal Seçim ve Rasyonel Seçim

Rasyonel seçim çoğu zaman optimal seçimle özdeşleştirilse de aralarında bir fark mevcuttur:

• Optimal seçim nesnel kriterlere ve katı değerlendirme modellerine dayanır;
• Rasyonel seçim ise biçimsel kriterlere göre optimal olmasa bile KA'nın iç mantığıyla örtüşen, öznel olarak gerekçelendirilmiş bir seçimdir.

Rasyonellik ve Öznellik

Gerçek koşullarda optimallik kavramı öznel olabilir: aynı seçenek bir KA için optimal, bir diğeri için kabul edilemez sayılabilir. Bu durum, amaçlar, kısıtlamalar, deneyim ve değerlerdeki farklılıklarla ilgilidir.

Bu bağlamda, rasyonel seçim kavramı kullanılmakta olup bu kavram, KA'nın tercihlerinin sayısal biçimde ifade edilmemiş olsa bile tutarlı bir tercihler sistemine sahip olduğunu öngörür.

Kolektif Optimal Seçim

Kararın bir grup tarafından alındığı problemlerde, bireysel tercihlerin tek bir kolektif karar halinde bir araya getirilmesi gerekir. Bu durum, sosyal seçim problemlerini doğurur ve oylama, uzlaşı veya mutabakat prosedürlerinin uygulanmasını gerektirir.

Kolektif seçime getirilen kısıtlamalar bilinmekte olup bunlar arasında Arrow paradoksu ve Condorcet paradoksu yer almakta; bu paradokslar, mutlak adil ve tutarsızlıktan arınmış bir kolektif karara ulaşmanın güçlüğünü ortaya koymaktadır.

İlgili Disiplinler ve Yaklaşımlar

Optimal seçim aşağıdaki alanlarda araştırılmakta ve uygulanmaktadır:

• Fayda teorisi
• Yöneylem araştırması
• Sistem analizi
• Risk yönetimi

Ayrıca bakınız

• Karar alma
• Optimizasyon
• Kolektif seçim