Obserwator w podejściu systemowym

Obserwator w podejściu systemowym (analizie systemowej) to podmiot, który bada, modeluje, projektuje lub zarządza systemem. W szerokim sensie obserwatorem może być badacz, projektant, konstruktor, decydent, zespół specjalistów lub inny podmiot wchodzący w interakcję z systemem.

W paradygmacie systemowym obserwator nie jest elementem zewnętrznym i neutralnym wobec badanego systemu. Jego obecność i działalność wpływają na charakter opisu systemu, na formułowanie celów, budowanie modeli oraz dobór kryteriów badania.

Rola obserwatora w definiowaniu systemu

Pojęcie obserwatora jest organicznie związane z aktem wyodrębnienia systemu z otoczenia Środowisko systemu. Obserwator określa granice systemu Granice systemu, wskazując elementy i ustanawiając między nimi powiązania w zależności od celów badania lub projektowania. W ten sposób sam system w analizie systemowej istnieje względem obserwatora i jego zadań poznawczych.

Przy formalizacji modelu systemu uwzględnia się często zarówno same elementy i powiązania, jak i pozycję obserwatora, a w niektórych przypadkach — również stosowany przez niego język opisu Formalizacja modeli systemów.

Pozycje obserwatora względem systemu

W zależności od charakteru systemu i celów badania wyróżnia się dwie podstawowe pozycje obserwatora:

• Obserwator jest oddzielony od obiektu i bada go z zewnątrz. Takie podejście jest charakterystyczne dla modeli systemów zamkniętych, w których system jest traktowany jako odrębna całość, słabo zależna od otoczenia.
• Obserwator zlewa się z obiektem, stając się jego częścią. Ten przypadek jest typowy dla systemów sterowania, w których obserwator aktywnie uczestniczy w funkcjonowaniu i zmianie stanu systemu.

Kiedy uwzględnia się interakcję systemu z otoczeniem, pojawia się trzecia możliwość: obserwator zlewa się z otoczeniem. Wówczas opis systemu musi uwzględniać nie tylko obiekt i obserwatora, lecz także środowisko, tworząc triadę „obserwator — obiekt — środowisko".

Wpływ obserwatora na modelowanie i badanie

Położenie i rola obserwatora w badaniu określają specyfikę budowania modeli i interpretacji wyników:

• Jeśli obserwator znajduje się poza systemem, możliwe jest klasyczne obiektowe sformułowanie zadania oraz budowanie modeli typu „czarna skrzynka".
• Jeśli obserwator jest częścią systemu, konieczne jest uwzględnienie powiązań refleksyjnych powstających w procesie modelowania i zarządzania.

Ponadto wpływ obserwatora przejawia się w doborze istotnych zmiennych, strukturyzacji systemu, formułowaniu celów i kryteriów oceny.

Znaczenie uwzględnienia obserwatora

Uwzględnienie obserwatora w analizie systemowej pozwala:

• uniknąć złudzenia pełnej obiektywności opisu systemu;
• poprawnie sformułować zadania modelowania i zarządzania;
• określić ograniczenia stosowalności zbudowanych modeli;
• uwzględniać refleksyjność procesów w złożonych systemach.

Uświadomienie sobie roli obserwatora znacząco rozszerza możliwości metodologiczne analizy systemowej i przyczynia się do głębszego rozumienia natury obiektów systemowych.

Definicja systemu z uwzględnieniem obserwatora

Współczesne rozumienie pojęcia system w analizie systemowej obejmuje konieczność uwzględnienia pozycji obserwatora. System definiuje się nie tylko przez zbiór elementów i powiązań między nimi, lecz także przez cele, środowisko oraz podmiot dokonujący wyodrębnienia i opisu systemu.

Wprowadzenie obserwatora do definicji systemu wiąże się z uświadomieniem, że wszelkie wyodrębnienie systemu z otoczenia dokonuje się w toku działalności podmiotu badającego. Obserwator określa:

• granice systemu;
• cele, względem których system jest rozpatrywany;
• kryteria wyodrębnienia elementów i powiązań;
• środki opisu i formalizacji.

W ten sposób system istnieje względem obserwatora i celów jego działalności.

Historycznie definicje systemu przechodziły kolejne etapy komplikacji:

• poziom wyjściowy: system jako zbiór elementów i powiązań;
• poziom kolejny: dodanie celu jako istotnej cechy charakterystycznej;
• poziom współczesny: włączenie obserwatora do definicji systemu.

Przykład współczesnej definicji: system to wynik odzwierciedlenia w świadomości podmiotu (obserwatora) właściwości obiektów i ich wzajemnych powiązań w procesie formułowania i rozwiązywania zadania badawczego.

System jako dialektyczna jedność tego, co subiektywne, i tego, co obiektywne

Podejście systemowe uznaje, że:

• rzeczywisty obiektywny system istnieje niezależnie od obserwatora;
• opis systemu jest wynikiem działalności obserwatora;
• pojęcie systemu łączy obiektywne właściwości obiektów i ich subiektywne odzwierciedlenie w procesie modelowania.

To stanowisko usuwa tradycyjne spory o „materialność" lub „niematerialność" systemów, kierując uwagę na poziomy ich reprezentacji w świadomości i modelowaniu.

Literatura

• Черняк Ю.И. Системный анализ в управлении экономикой // Системный анализ в экономике. — М.: Экономика, 1975.
• Уемов А.И. Логический анализ системного подхода к объектам и его место среди других методов исследования // Системные исследования. Ежегодник 1969. — М.: Наука, 1969.
• Лефевр В.А. Системы, сравнимые с исследователем по совершенству // Системные исследования. Ежегодник 1969. — М.: Наука, 1969.
• Садовский В.Н. Основания общей теории систем. — М.: Наука, 1974.
• Волкова В.Н., Денисов А.А. Теория систем и системный анализ: учебник для вузов. — М.: Издательство Юрайт, 2025 (или Теория систем. М.: Высшая школа, 2006).
• Паск Г. Обучение мышлению // Системные исследования. Ежегодник 1969. — М.: Наука, 1969. — С. 185-192.
• Саати Т., Кернс К. Аналитическое планирование. Организация систем. — М.: Радио и связь, 1991.

Powiązania z innymi pojęciami

• System
• Środowisko systemu
• Granice systemu
• Formalizacja modeli systemów
• Model
• Proces modelowania
• Czarna skrzynka
• System otwarty