Kryterium

Kryterium — cecha, na podstawie której dokonuje się oceny, określenia lub klasyfikacji czegoś; miara oceny.

Kryterium stanowi pewną wyróżnioną właściwość, za pomocą której można scharakteryzować przedmiot lub zjawisko.

Aspekt ogólnonaukowy

W szerokim sensie kryterium definiuje się jako cechę lub miarę, na podstawie której dokonuje się oceny, określenia lub klasyfikacji czegoś​. Oznacza to, że kryterium służy jako uniwersalna podstawa do porównywania obiektów i zjawisk. Kryteria są często rozpatrywane jako ilościowe modele celów jakościowych: mają one za zadanie formalizować cele i przybliżać się do nich, pozostając mierzalnymi wskaźnikami​. W ten sposób w nauce kryterium pełni funkcję obiektywnej charakterystyki, pozwalającej obiektywnie porównywać alternatywy lub weryfikować spełnienie warunków.

Kryterium w analizie systemowej

Kryteria są w pewnym sensie ilościowymi modelami celów jakościowych. Rzeczywiście, sformułowane kryteria w dalszym toku niejako zastępują cele. Od kryteriów wymaga się możliwie największej zgodności z celami, podobieństwa do nich. Jednocześnie kryteria nie mogą całkowicie pokrywać się z celami, ponieważ są one utrwalane w odmienny sposób. Cele są jedynie nazywane. Natomiast kryteria muszą być wyrażone w określonych skalach pomiarowych. Nierzadko spotykana jest nieco inna, lecz równie uprawniona interpretacja pojęcia „kryterium", w której rolę kryterium odgrywa jakościowa strona uzyskanego wyniku, osiągnięcia celu. W takim ujęciu pojęcie „kryterium" oddziela się od pojęć „wskaźnik" i „parametr". W tej interpretacji jedno i to samo kryterium może mieć kilka wskaźników i parametrów.

Sytuacje problemowe wymagające rozwiązania zawierają różnego rodzaju niepewności, które można umownie sprowadzić do niepewności natury, człowieka i celów rozwiązania problemu. Aby przezwyciężyć niepewność, sięga się po uproszczone przedstawienie stojącego zadania i budowanie modeli, co zawsze jest procedurą nieformalną i nieregulowaną. Jednym z najszerzej stosowanych podejść do uproszczenia zadania wyboru jest uzyskanie dodatkowych informacji poprzez opisanie rozpatrywanych wariantów (alternatyw, obiektów) w języku kryteriów.

Zbiór kryteriów stosowanych do opisu sytuacji problemowej powinien spełniać następujące wymagania:

• kompletność — zestaw kryteriów powinien odzwierciedlać wszystkie istotne aspekty rozpatrywanego problemu, jakość jego rozwiązania oraz podstawowe cechy wariantów;
• rozkładalność — skład kryteriów powinien upraszczać opis i analizę problemu, umożliwiając ocenę różnych charakterystyk wariantów i różnych aspektów jakości rozwiązania problemu;
• nienadmiarowość — liczba kryteriów powinna być minimalnie konieczna do rozwiązania zadania; kryteria nie powinny powielać się nawzajem pod względem treści;
• przejrzystość — treść i znaczenie kryteriów, sformułowania stopni ocen na skalach kryteriów powinny być jednoznacznie rozumiane przez wszystkich uczestników procesu podejmowania decyzji.

Kryterium w teorii podejmowania decyzji

Kryterium — w teorii podejmowania decyzji jest to element zadania decyzyjnego, zgodnie z którym osoba podejmująca decyzję (OPD) wybiera tę lub inną alternatywę spośród zbioru alternatyw.

W teorii podejmowania decyzji kryterium jest rozpatrywane jako wskaźnik metryczny lub symboliczny, według którego OPD (osoba podejmująca decyzję) ocenia alternatywy​. Formalizuje ono cel zadania — na przykład maksymalizację zysku lub minimalizację ryzyka — i służy jako reguła wyboru najlepszego wariantu. Jeśli pojawia się kilka kryteriów (zadanie wielokryterialne), przedmiotem analizy staje się znalezienie rozwiązania kompromisowego, spełniającego wszystkie ważne wskaźniki.

Aspekt naukowo-metodologiczny

Z metodologicznego punktu widzenia kryteria pełnią rolę reguł lub warunków zapewniających zasadność badania naukowego. Na przykład w epistemologii formułuje się kryterium naukowości — regułę demarkacji wiedzy naukowej. Tak K. Popper zaproponował „kryterium falsyfikowalności": hipoteza naukowa musi dopuszczać weryfikację i możliwość obalenia. W szerszym sensie kryteria metodologiczne mogą określać wymogi dotyczące poprawności modeli, kompletności dowodów lub powtarzalności eksperymentu. Ustanowione w ten sposób kryteria gwarantują rygorystyczne podejście do formułowania wniosków naukowych oraz adekwatność uzyskanych wyników.

Aspekt filozoficzny

W filozofii kryterium rozumiane jest jako miara prawdziwości sądu lub faktu. Epistemologia i gnoseologia badają właśnie „kryteria prawdy", tj. podstawy, na których rozróżnia się twierdzenia prawdziwe od fałszywych. Różne szkoły filozoficzne proponują różne kryteria: jedne opierają się na formalnej niesprzeczności i logicznej poprawności, inne — na zgodności z doświadczeniem lub rezultatem praktycznym. Tak przedstawiciele klasycznego empiryzmu (Hume, Russell) definiowali prawdę przez zgodność z wrażeniami zmysłowymi, a pragmatycy — przez użyteczność i praktyczną skuteczność przekonań​. W tradycjach idealistycznych i logicznych nacisk kładziony jest na wewnętrzną spójność wiedzy. Odrębnie filozofia marksistowska wskazuje, że „w kwestii istnienia myślowej prawdy przedmiotowej decyduje praktyka"​ — praktyka jest traktowana jako kryterium prawdy. Tym samym filozoficzne rozumienie kryterium wiąże się z wyborem fundamentalnych zasad poznania, określających miarę wiarygodności wiedzy.

Aspekt lingwistyczny

Termin „kryterium" zapożyczony został z języka greckiego (κριτήριον od krínō „rozróżniam, sądzę") za pośrednictwem form łacińskich i francuskich. Słowniki objaśniające definiują „kryterium" jako „cechę, na podstawie której dokonuje się oceny, określenia lub klasyfikacji czegoś"​. W ten sposób w języku „kryterium" oznacza pojęcie językowe — podstawę do podejmowania decyzji lub wydawania sądów o jakimś przedmiocie.