Kriter

Kriter — bir şeyin değerlendirilmesi, tanımlanması veya sınıflandırılması için temel alınan özellik; değerlendirme ölçütü.

Kriter, bir nesne veya olgunun nitelendirilmesine olanak tanıyan, özel olarak belirlenmiş bir özelliktir.

Genel Bilimsel Boyut

Geniş anlamda kriter, bir şeyin değerlendirilmesi, tanımlanması veya sınıflandırılması için temel alınan özellik ya da ölçüt olarak tanımlanır. Yani kriter, nesnelerin ve olguların karşılaştırılmasında evrensel bir temel işlevi görür. Kriterler çoğu zaman niteliksel hedeflerin niceliksel modelleri olarak değerlendirilir: hedefleri biçimselleştirmeyi ve ölçülebilir göstergeler olarak kalmak suretiyle bu hedeflere yaklaşmayı amaçlarlar. Dolayısıyla bilimde kriter, alternatiflerin nesnel biçimde karşılaştırılmasına veya koşulların uygunluğunun sınanmasına olanak tanıyan nesnel bir nitelik olarak işlev görür.

Sistem Analizinde Kriter

Kriterler, bir anlamda niteliksel hedeflerin niceliksel modelleridir. Gerçekten de oluşturulan kriterler, daha sonra bir bakıma hedeflerin yerini alır. Kriterlerden hedeflerle mümkün olduğunca örtüşmesi ve onlara benzemesi beklenir. Ancak aynı zamanda kriterler, hedeflerle tam anlamıyla örtüşemez; zira bunlar farklı biçimlerde belirlenir. Hedefler yalnızca adlandırılır. Kriterler ise belirli ölçüm ölçeklerinde ifade edilmek zorundadır. Sıkça karşılaşılan ve yine de son derece geçerli olan farklı bir "kriter" kavramı yorumuna göre, kriter olarak elde edilen sonucun niteliksel boyutu, yani hedefe ulaşma düzeyi kabul edilir. Bu durumda "kriter" kavramı, "gösterge" ve "parametre" kavramlarından ayrışır. Bu yorumda aynı kriter, birden fazla göstergeye ve parametreye sahip olabilir.

Çözüm gerektiren sorunlu durumlar, çeşitli türde belirsizlikler içerir; bu belirsizlikler kabaca doğanın belirsizliği, insanın belirsizliği ve sorunun çözüm hedeflerinin belirsizliği olarak gruplandırılabilir. Belirsizliğin üstesinden gelmek için karşılaşılan görevin basitleştirilmiş bir şekilde temsil edilmesine ve model oluşturulmasına başvurulur; bu her zaman biçimsel olmayan ve düzenlenmemiş bir süreçtir. Seçim görevinin basitleştirilmesine yönelik en yaygın yaklaşımlardan biri, ele alınan seçeneklerin (alternatiflerin, nesnelerin) kriter diliyle tanımlanması aracılığıyla ek bilgi edinmektir.

Sorunlu bir durumun tanımlanmasında kullanılan kriterler bütünü aşağıdaki gereksinimleri karşılamalıdır:

• tamlık — kriter kümesi, ele alınan sorunun tüm önemli boyutlarını, çözümünün kalitesini ve seçeneklerin temel özelliklerini yansıtmalıdır;
• ayrıştırılabilirlik — kriter bileşimi, sorunun tanımını ve analizini basitleştirmeli, seçeneklerin farklı niteliklerinin ve sorun çözümünün kalitesinin farklı boyutlarının değerlendirilmesine olanak tanımalıdır;
• fazlasızlık — kriter sayısı görevin çözümü için asgari düzeyde olmalı, kriterler içerik bakımından birbirini tekrar etmemelidir;
• şeffaflık — kriterlerin içeriği ve anlamı, kriter ölçeklerindeki değerlendirme derecelerinin ifadeleri, karar alma sürecinin tüm katılımcıları tarafından aynı şekilde anlaşılmalıdır.

Karar Teorisinde Kriter

Kriter — karar teorisinde, karar alma görevinin bir unsuru olup karar alıcının (KA) alternatifler kümesinden belirli bir alternatifi seçmesine esas teşkil eder.

Karar teorisinde kriter, karar alıcının (KA) alternatifleri değerlendirmek için başvurduğu metrik veya sembolik bir gösterge olarak ele alınır. Kriter, görevin hedefini biçimselleştirir — örneğin kârın maksimize edilmesi veya riskin minimize edilmesi — ve en iyi seçeneğin belirlenmesinde bir kural işlevi görür. Birden fazla kriterin ortaya çıkması durumunda (çok kriterli görev), analizin konusu tüm önemli göstergeleri karşılayan uzlaşmacı bir çözümün bulunması olur.

Bilimsel-Metodolojik Boyut

Metodolojik açıdan kriterler, bilimsel araştırmanın geçerliliğini sağlayan kural veya koşullar işlevi görür. Örneğin epistemolojide bilimsellik kriteri — bilimsel bilginin sınırını belirleyen kural — tanımlanır. Nitekim K. Popper "yanlışlanabilirlik kriteri"ni önermiştir: bilimsel bir hipotez, sınanmaya ve çürütülme olasılığına açık olmalıdır. Daha genel anlamda metodolojik kriterler, modellerin doğruluğuna, kanıtların tamlığına veya deneyin tekrarlanabilirliğine ilişkin gereksinimleri belirleyebilir. Bu şekilde belirlenen kriterler, bilimsel sonuçların oluşturulmasında titiz bir yaklaşımı ve elde edilen sonuçların yeterliliğini güvence altına alır.

Felsefi Boyut

Felsefede kriter, bir yargının veya olgunun doğruluğunun ölçütü olarak anlaşılır. Epistemoloji ve bilgi kuramı, "hakikat kriterleri"ni, yani doğru ve yanlış önermelerin birbirinden ayırt edildiği temelleri inceler. Farklı felsefi okullar farklı kriterler önerir: bir kısmı biçimsel tutarsızlık yokluğuna ve mantıksal doğruluğa dayanırken diğerleri deneyime veya pratik sonuca uygunluğu esas alır. Örneğin klasik empirizmin temsilcileri (Hume, Russell) hakikati duyumlarla uyum üzerinden tanımlarken pragmatistler bunu fikirlerin yararlılığı ve pratik başarısı üzerinden tanımlar. İdealist ve mantıkçı geleneklerde ise bilgilerin iç tutarlılığına vurgu yapılır. Marksist felsefe ayrıca "düşüncenin nesnel doğruluğuna ilişkin soruyu pratiğin çözdüğünü" belirtir — pratik, hakikatin kriteri olarak ele alınır. Dolayısıyla kriterin felsefi anlamı, bilginin güvenilirlik ölçüsünü belirleyen temel bilgi ilkelerinin seçimiyle bağlantılıdır.

Dilbilimsel Boyut

"Kriter" terimi Yunancadan (κριτήριον, krínō "ayırt ederim, hükmederim" kökünden) Latince ve Fransızca biçimleri aracılığıyla ödünçlenmiştir. Açıklamalı sözlükler "kriter"i "bir şeyin değerlendirilmesi, tanımlanması veya sınıflandırılması için temel alınan özellik" olarak tanımlar. Dolayısıyla dilde "kriter", herhangi bir konu hakkında karar alma veya yargıya varmanın temeli olan dilsel bir kavramı ifade eder.