Keuze (besluitvorming)

Keuze — dit is het proces van het verkiezen van bepaalde alternatieven uit een veelheid van andere, of het afwijzen van bepaalde opties ten gunste van andere. Een keuze kan zowel bewust en rationeel zijn als intuïtief of impulsief, afhankelijk van de omstandigheden, doelen en kenmerken van het beslissende subject.

Beslissing en keuze

De term «beslissing» is meerduidig en omvat de volgende interpretaties:

• als verzameling van beschikbare alternatieven die door het subject worden overwogen;
• als proces van het zoeken naar de voorkeursoptie, inclusief analyse, vergelijking en evaluatie;
• als resultaat van de keuze — het concrete alternatief dat als het beste wordt erkend;
• als bestuurlijke of normatieve handeling, vastgelegd in de vorm van een besluit, verordening, rechterlijke uitspraak enzovoort.

Het eigenlijke beslissen (Engels: decision making) is een specifieke vorm van intellectuele activiteit die een onderbouwde keuze van de beste (of aanvaardbare) optie (of reeks opties) uit de mogelijke inhoudt, met inachtneming van een veelheid aan factoren en beperkingen.

Formalisering van de keuze

Binnen het kader van de systeemanalyse, het operations research en de beslissingstheorie wordt keuze opgevat als een bewerking op een verzameling alternatieven, waarvan het resultaat een deelverzameling van gekozen (toelaatbare, voorkeurswaardige) alternatieven is. In de praktijk wordt doorgaans één optie gekozen, maar dit is geen vereiste.

Het keuzeproces hangt nauw samen met optimalisatie — het kiezen van het alternatief dat een gegeven doelfunctie maximaliseert of minimaliseert. Dit maakt keuze tot een centraal element in de theorieën over effectiviteit, beheer en ontwerp.

Keuzeomstandigheden

Keuzes worden gemaakt onder uiteenlopende informatieve en operationele omstandigheden, die de aard van de toe te passen methoden bepalen:

• Onder zekerheid — alle parameters en gevolgen zijn bekend. In dit geval wordt aangenomen dat: alle mogelijke alternatieven bekend zijn; de gevolgen van elke optie eenduidig zijn vastgesteld; er geen toeval of variabiliteit bestaat in de reacties van de omgeving op de gekozen actie.
• Onder risico — de kanskarakteristieken van de uitkomsten zijn bekend. Er zijn meerdere uitkomsten mogelijk voor elke beslissing; elke uitkomst is verbonden met een bepaalde kans; de kansen zijn ofwel bekend uit statistische gegevens, ofwel kunnen ze redelijkerwijs worden geschat (op basis van deskundigenoordeel of empirisch).
• Onder onzekerheid — er is onvoldoende informatie om uitkomsten en kansen te beoordelen. In dit geval: ontbreekt betrouwbare informatie over kansen en gevolgen; zijn slechts ruwe, kwalitatieve of deskundigenramingen mogelijk; is het gedrag van de omgeving onvoorspelbaar, of is de informatie ontoereikend voor het opstellen van een formeel model.

Keuzemodi

Keuzemodi kunnen zijn:

• eenmalig — de keuze wordt slechts één keer gemaakt;
• herhalend — vergelijkbare beslissingen worden meerdere malen genomen (bijvoorbeeld in operationeel beheer).

Beoordelingscriteria voor alternatieven kunnen enkelvoudig of meerkriterieel zijn (zie meerkriteriële optimalisatie): zowel kwantitatief als kwalitatief.

Beperkte rationaliteit

In de praktijk verloopt het keuzeproces vaak onder omstandigheden van:

• onvolledige, tegenstrijdige of onbetrouwbare informatie;
• hoge kosten van fouten;
• gebrek aan tijd en middelen;
• beperkte cognitieve vermogens van de mens.

Dit vereist het inzetten van deskundigheid, intuïtie en praktische ervaring, alsmede het gebruik van geautomatiseerde beslissingsondersteunende systemen en methoden voor snelle analyse.

Rationele en optimale keuze

Rationele keuze is een subjectief onderbouwde keuze die wordt gemaakt in overeenstemming met het voorkeurssysteem van de beslisser, zelfs als niet alle parameters van de taak formaliseerbaar zijn. Ze veronderstelt:

• de aanwezigheid van een interne logica (bijvoorbeeld transitiviteit en consistentie van voorkeuren);
• de mogelijkheid om uitsluitings- en compensatieprocedures voor criteria toe te passen;
• het meewegen van individuele waarde- en aanvaardbaarheidsbeoordelingen van opties.

Optimale keuze wordt gerealiseerd binnen geformaliseerde modellen, waarbij sprake is van:

• een duidelijk gedefinieerde doelfunctie;
• een bepaalde verzameling toelaatbare alternatieven;
• criteria waarmee elk alternatief kan worden beoordeeld en vergeleken.

Collectieve keuze

In veel vraagstukken worden beslissingen genomen door groepen van personen — collegiaal organen, jury's, comités, raden, kiezers enzovoort. In dit geval rijst de opgave van het aggregeren van individuele voorkeuren tot een collectieve beslissing.

Hiervoor zijn nodig:

• formele procedures voor afstemming en stemming;
• methoden om tot een compromis te komen;
• bescherming tegen manipulaties en paradoxen van de collectieve keuze (zie paradox van Arrow, stelling van Condorcet en anderen).

Verwante disciplines en richtingen

Aanvullende aspecten die verband houden met keuze worden uitvoerig behandeld binnen:

• Nutstheorie — beoordeling van alternatieven via voorkeursfuncties;
• Speltheorie — keuze van strategieën onder omstandigheden van belangeninteractie;
• Beslissingsanalyse — beoordeling van beslissingen met inachtneming van risico's en onzekerheid;
• Methoden voor beslissingsondersteuning — algoritmisering en automatisering van keuze;
• Risicobeheer — keuze met inachtneming van risicobeoordeling en -beheer;
• Cognitieve vertekeningen in besluitvorming — invloed van psychologie en waarneming op besluitvorming;

Zie ook

• Beslissingstheorie
• Operations research
• Optimalisatie
• Systeemanalyse