Karar Verme Problemi

From Systems analysis Wiki
Jump to navigation Jump to search

Karar verme problemi — belirli hedefler, kısıtlar ve değerlendirme kriterleri göz önünde bulundurularak, mümkün olan alternatifler kümesinden bir veya birden fazla tercih edilen seçeneğin (alternatifin) seçilmesini gerektiren problematik durumun resmileştirilmiş bir tanımıdır. Bu tür problemler, karar teorisi, sistem analizi, yönetim, ekonomi ve diğer disiplinlerin temel araştırma nesnesidir.

Problemin Biçimsel Formülasyonu

Karar verme problemi genelleştirilmiş biçimde beşli bir küme ile tanımlanır:

D = (F, A, X, G, R)

Burada:

  • F — problemin, hedeflerin ve sonuca ilişkin gereksinimlerin tanımını içeren problem formülasyonu. Problemin modelini (örneğin matematiksel) içerebilir.
  • A — seçimin yapıldığı alternatifler kümesi. Alternatifler önceden belirlenmiş olabilir, süreç içinde üretilebilir ya da sonraki aşamalarda ortaya çıkabilir.
  • X — alternatifleri karakterize eden özellikler (nitelikler) bütünü. Nesnel ölçülebilir parametreleri ve öznel değerlendirmeleri kapsar.
  • G — kabul edilebilir çözüm alanını belirleyen kısıtlar sistemi. Kısıtlar mantıksal, niceliksel veya uzmanlık temelli olabilir.
  • R — alternatiflerin değerlendirilmesinde ve nihai kararın alınmasında kullanılan KVK (karar verici kişi) tercihleri. Fayda fonksiyonları, sıralamalar, kriter ağırlıkları vb. biçimlerinde ifade edilebilir.

Karar Verme Probleminin Bileşenleri

Alternatifler (A)

  • Önceden belirlenmiş;
  • Çözüm süreci içinde üretilmiş;
  • Analiz sonrasında ortaya çıkan.

Özellikler ve Değerlendirmeler (X)

  • Niceliksel (örneğin, maliyet, hız);
  • Niteliksel (kullanışlılık, güvenilirlik);
  • Bileşik (kümelenmiş göstergeler).

Kısıtlar (G)

  • Sınır koşulları;
  • Parametre uyumluluğu;
  • Mantıksal bağımlılıklar;
  • Kısıtlar çözümü kolaylaştırabilir veya zorlaştırabilir.

Tercihler (R)

  • Bireysel veya grupsal;
  • Özelliklerin öznel önemini yansıtır;
  • Analizi basitleştirmek amacıyla kısmen kısıtlar (G) içine dahil edilebilir.

Problemi Etkileyen Faktörler

Faktörler koşullu olarak şu şekilde ayrılır:

  • Yönetilebilir — hedefler, alternatifler, öznel değerlendirmeler;
  • Yönetilemeyen — nesnel özellikler, dış çevre.

Belirlilik derecesine göre:

  • Deterministik — parametreler kesin olarak bilinir;
  • Stokastik — olasılıksal karakteristikler verilmiştir;
  • Belirsiz — parametreler bilinmez ya da aralıklar, uzman değerlendirmeleri, bulanık kümeler biçiminde sunulur.

Karar Verme Problemlerinin Sınıflandırması

Ortaya Çıkış Düzenliliğine Göre

  • Eşsiz — yeni, standart dışı durumlar;
  • Yinelenen — tipik, iyi incelenmiş problemler.

Kararın Uygulama Süresine Göre

  • Kısa vadeli (operasyonel);
  • Orta vadeli (taktik);
  • Uzun vadeli (stratejik).

Sonuç Türüne Göre

  • En iyi alternatiflerin seçilmesi;
  • Tüm seçeneklerin sıralanması;
  • Seçeneklerin gruplara göre sınıflandırılması.

Alternatif Sayısına Göre

  • Az sayıda (birkaç, onlarca);
  • Çok sayıda (yüzlerce, binlerce);
  • Sonsuz sayıda (sürekli çözüm uzayları).

Alternatifler Arasındaki Bağımlılığa Göre

  • Bağımsız — birbirini etkilemez;
  • Bağımlı — aralarında ilişkiler veya kısıtlar mevcuttur.

KVK Sayısına Göre

  • Bireysel;
  • Kolektif (farklı çıkarlara sahip bağımsız KVK'lar);
  • Örgütsel (ortak bir hedef etrafında birleşmiş bağımlı KVK'lar).

KVK'nın Katılımına Göre

  • KVK katılımı olmaksızın (otomatik prosedürler);
  • Sınırlı katılım (yalnızca son aşamada);
  • Tam katılım (tüm aşamalarda).

Tercihlerin Temsil Biçimine Göre

  • Bütünsel seçim;
  • Kritersel seçim.

Kriter Sayısı ve Türüne Göre

  • Tek kriterli;
  • Çok kriterli:
    • Bağımsız;
    • Bağımlı.

Bilgiye Göre

Türüne göre:

  • Niceliksel;
  • Niteliksel;
  • Karma.

Kaynağına göre:

  • Nesnel (ölçümler, hesaplamalar);
  • Öznel (KVK ve uzman görüşleri).

Dinamiğine göre:

  • Statik (değişmez);
  • Dinamik (güncellenir).

Belirlilik derecesine göre:

  • Deterministik;
  • Olasılıksal (risk);
  • Belirsiz (tam belirsizlik).

Problemin Resmileştirilmesinin Önemi

Karar verme probleminin resmileştirilmesi şunları sağlar:

  • hedef ve başarı kriterlerinin açıkça tanımlanmasını;
  • kabul edilebilir çözümler kümesinin belirlenmesini;
  • problemin yapısına uygun çözüm yönteminin seçilmesini;
  • alınan kararların gerekçeliliğinin ve güvenilirliğinin artırılmasını.

Problem Formülasyonu Örneği

Bir hastanın durumunun değerlendirilmesi; vücut ısısı, tansiyon ve ağrı varlığı gibi özelliklere dayalı bir tanı seçimi problemi olarak ele alınabilir. Kısıtlar, semptomların kabul edilebilir kombinasyonlarını belirlerken, doktorun tercihleri tanısal hipotezin seçimini etkileyebilir.

Ayrıca bakınız

  • Karar verme
  • Optimal seçim
  • Rasyonel seçim
  • Kolektif seçim
  • Sistem analizi
Retrieved from "https://systems-analysis.info/int/index.php?title=Karar_Verme_Problemi&oldid=3383"