Karar Verme

Karar verme — belirli hedefler, kısıtlar ve koşullar gözetilerek sorunlu bir durumu çözmek amacıyla mevcut olası seçenekler (alternatifler) arasından bir veya birkaç tercih edilen seçeneğin seçilmesi sürecidir.

Karar verme süreci aşağıdakilerin varlığını gerektirir:

• sorunun biçimsel ya da sezgisel olarak ortaya konulması;
• alternatifler kümesi (eylem seçenekleri veya çözümler);
• seçenekleri değerlendirme kriterleri;
• kısıt oluşturan etkenler (fiziksel, ekonomik, teknik, sosyal vb.);
• seçimi yapan özne — sonuçtan yetkili ve sorumlu olan bireysel veya kolektif bir aktör.

Karar Vermenin Biçimsel Yöntemleri

Karar vermenin biçimsel yöntemleri aşağıdaki durumlarda yararlı olabilir:

• çözüme kavuşturulması gereken bir sorun ya da sorunlu durum mevcuttur. Çoğu zaman istenen sonuç, sorunlu durumun çözümünde ulaşılması gereken bir veya birkaç hedefle özdeşleştirilir;
• sorunun çözümüne yönelik birden fazla seçenek, hedefe ulaşma yolu, eylem veya nesne mevcuttur ve bunlar arasından seçim yapılmaktadır. Bu seçenekler karar teorisinde genellikle alternatifler olarak adlandırılır. Eğer yalnızca tek bir olasılık varsa ve seçim söz konusu değilse, karar verme problemi de yoktur;
• sorunun çözüm yollarına ve hedefe ulaşmaya belirli kısıtlar getiren etkenler bulunmaktadır. Bu etkenler çözülmekte olan problemin bağlamı tarafından belirlenir ve fiziksel, teknik, ekonomik, sosyal, kişisel veya başka niteliklerde olabilir;
• sorunu çözmekle ilgilenen, belirli bir çözüm seçeneğini seçme yetkisine sahip olan ve alınan kararın uygulanmasından sorumlu olan bir kişi ya da kişi grubu mevcuttur.

Karar Verme Sürecinin Tipik Şeması

Bir sorunun çözümünün yaşam döngüsü birkaç aşamadan oluşur ve çok adımlı yinelemeli bir prosedürü temsil eder.

1. Karar Verme İhtiyacının Ortaya Çıkması

Karar verme ihtiyacı, sorunlu bir durumun ortaya çıkmasıyla doğar. Bu durumda sorunun tespiti gerçekleştirilir; yani sorunun içeriksel bir tanımı yapılır, çözümün istenen sonucu belirlenir ve mevcut kısıtlar değerlendirilir.

2. Karar Verme Görevinin Tanımlanması

Bir sonraki aşamada görevin formüle edilmesi gerçekleştirilir. Bunun için olası çözüm seçeneklerinin (alternatiflerin) bütününün belirlenmesi gerekmektedir. Sorunun karmaşıklığına bağlı olarak bunların sayısı birkaçtan yüzlerce hatta binlerce seçeneğe kadar değişebilir. Teorik olarak, seçenekler kümesi sonsuz olabilir.

Tüm alternatifleri tanımlamak için genellikle sorunla ve çözüm yollarıyla ilgili bilgilerin toplanması ve analiz edilmesi gerekmektedir. Gerekli verilerin yokluğu sorunu çözümsüz kılabilir; bu durum önceki aşamalara geri dönmeyi ya da sorunun formülasyonunun yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılar.

Karmaşık durumlarda, sorunu basitleştirip biçimselleştirmek ve çözümünü aramak amacıyla özel bir modelin (çoğunlukla matematiksel) oluşturulması gerekebilir.

Belirtmek gerekir ki, birinci aşamadaki açık sorun tanımı sonraki adımları önemli ölçüde etkileyebilir ve bazı durumlarda ara aşamaları atlayarak doğrudan görevin biçimsel olarak ortaya konulmasına yol açabilir.

3. Çözüm Arama ve Seçme

Bu aşamada:

• bilinen yöntemler arasından bir çözüm yöntemi seçilir ya da yeni bir yöntem geliştirilir;
• olası alternatiflerin analizi gerçekleştirilir;
• en iyi seçeneğin değerlendirmesi ve seçimi yapılır.

Bu aşama bazen güçlük çıkarmaz, ancak çoğunlukla emek yoğundur ve uzmanların katılımını ve bilgisayar teknolojilerinin kullanımını gerektirir.

Ne var ki tüm prosedürler tamamlandıktan sonra bile her zaman kesin bir çözüm seçmek mümkün olmayabilir. Şu durumlar söz konusu olabilir:

• istenen seçenek mevcut değildir;
• çözüm kararsız çıkmaktadır;
• modelin yeniden gözden geçirilmesi veya verilerin yeniden derlenmesi gerekmektedir.

Bu durumlarda şunlar mümkündür:

• görev tanımının yeniden gözden geçirilmesine dönüş;
• modelin değiştirilmesi;
• alternatiflerin bileşiminin değiştirilmesi (kümenin genişletilmesi veya daraltılması);
• yeni seçeneklerin üretilmesi.

Çözüme ulaşılamamış olsa bile bu aşama, sorunun derinlemesine anlaşılmasına ve daha önce göz ardı edilmiş yeni boyutların ortaya çıkarılmasına yol açabilir.

4. Uygulama ve Yaşam Döngüsünün Tamamlanması

Kabul edilebilir bir seçenek bulunursa, kararın uygulanması aşaması başlar; bu aşama şunları kapsar:

• alınan kararın hayata geçirilmesi;
• uygulama sürecinin denetlenmesi;
• sonuçların değerlendirilmesi.

Uygulama biçimsel olarak karar verme prosedürüne dahil olmasa da metodolojik ve pratik açıdan önem taşımaktadır. Bu aşama:

• sorunlu durumun yaşam döngüsünü tamamlar;
• sonraki bir çözümü gerektiren yeni bir sorunun ortaya çıkmasını tetikleyebilir.

Karar Verme Problemi

Karar verme problemi — bir sorunun (görevin) o denli karmaşık bir hal alması durumunda ortaya çıkar ki, uygun bir biçimselleştirme aracı formülasyonu (tanımlama) için hemen uygulanamaz ve görevin tanımlanması süreci farklı bilgi alanlarından uzmanların katılımını gerektirir.

Bu durum, görevin tanımlanmasının bizzat bir probleme dönüşmesine yol açar; bunun çözümü için özel yaklaşımlar, teknikler ve yöntemler geliştirilmesi gerekmektedir. Bu tür durumlarda karar verme probleminin alanını (sorunlu durumu) belirlemek; çözümünü etkileyen etkenleri ortaya koymak; görevi öyle bir biçimde formüle edip ortaya koymaya olanak tanıyan teknik ve yöntemleri seçmek gerekmektedir ki çözümü kabul görsün.

Dolayısıyla karar vermek için hedefe ulaşmanın araçlarını hedefe bağlayan bir ifade elde etmek gerekmektedir; bu, hedefe ulaşılabilirliğinin ve araçların değerlendirilmesine yönelik getirilen kriterler aracılığıyla sağlanır. Bu tür ifadeler, paralel olarak gelişen uygulamalı alanlarda farklı adlar almıştır: işleyiş kriteri; etkinlik kriteri veya göstergesi; amaç ya da kriter fonksiyonu; hedef fonksiyonu vb.