Karar Teorisi

Karar teorisi — kaynak kısıtlılığı, çok amaçlılık, belirsizlik ve risk koşullarında bir veya birden fazla eylem seçeneğinin rasyonel ve gerekçeli biçimde seçilmesini sağlayan yöntem, model ve prosedürlerin geliştirilmesine yönelik disiplinlerarası bir bilimsel alan.

Genel Tanım

Karar verme, belirlenen kabul edilebilir alternatifler kümesinden bir anlamda en iyi seçeneğin bilinçli olarak seçilmesi sürecidir. Mesleki faaliyette bu süreç, özellikle yönetim, tasarım, planlama ve diğer amaçlı davranış biçimlerinde önem taşıyan özgün bir insan etkinliği niteliği kazanır.

Karar teorisinin özü — karar verici kişiyi (KVK) aşağıdaki araçlarla donatmaktır:

• problemin formüle edilmesi,
• kabul edilebilir çözümler kümesinin belirlenmesi,
• olası sonuçların değerlendirilmesi,
• belirlenen hedefler ve kısıtlamalar açısından tercih edilen alternatiflerin gerekçeli biçimde seçilmesi.

Teorinin Amaçları ve Görevleri

Karar teorisinin temel amacı rasyonel seçim araçlarının geliştirilmesidir. Görevleri arasında şunlar yer almaktadır:

• tercih ve hedef modellerinin oluşturulması;
• belirsizlik, risk ve çatışma koşullarının tanımlanması;
• alternatiflerin değerlendirilmesi sürecinin formüle edilmesi;
• seçeneklerin karşılaştırılması, sıralanması, bir araya getirilmesi ve elenmesine yönelik prosedürlerin geliştirilmesi;
• çözümlerin kararlılığının ve gerekçesinin analizi;
• karar destek modelleri ve algoritmalarının oluşturulması.

Metodolojik Amaç

Karar teorisi evrensel bir reçete olmayıp düşüncenin rasyonelleştirilmesine ve seçimin mantıksal olarak desteklenmesine yönelik bir araç olarak hizmet eder. Pratik değeri şu imkânlarda yatmaktadır:

• görevi yapılandırmak ve formüle etmek,
• kısıtlamaları ve hedefleri netleştirmek,
• kabul edilebilir çözümleri araştırmak,
• seçimin gerekçesini ve tekrarlanabilirliğini artırmak.

Bilimler Sistemindeki Yeri ve Rolü

Karar teorisi, XX. yüzyılın ikinci yarısında bağımsız bir bilgi alanı olarak sistem analizi, sibernetik, yönetim teorisi, ekonomi ve uygulamalı matematiğin gelişimiyle yakın ilişki içinde şekillenmiştir. Aşağıdaki alanlardan alınan fikir ve yöntemleri bünyesinde bütünleştirmiştir:

• sistem analizi;
• yöneylem araştırması;
• istatistiksel karar teorisi;
• oyun teorisi;
• optimal kontrol teorisi;
• ekonomik sibernetik;
• bilişim ve yapay zeka;
• bilişsel psikoloji;
• davranış teorisi ve davranışsal ekonomi.

Bu disiplinlerin her biri, seçim problemini teknik sistemlerden insan davranışına uzanan çeşitli nitelikteki nesnelere uygulanmak üzere kendi metodolojik perspektifinden ele almaktadır. Sonuç olarak, karar vermeyi evrensel bir amaçlı eylem süreci olarak inceleyen bütünleşik bir bilimsel alan ortaya çıkmıştır.

Uygulamalı Bir Disiplin Olarak Niteliği

Karar teorisi, yöntemleri belirli bir durumun özelliklerine uygun biçimde ve amacına yönelik olarak bilinçli şekilde kullanıldığında en etkin sonucu verir. Bu teori düşünme sürecinin ya da irade içeren seçim eyleminin yerini almaz; ancak sistematik analiz, çözüm arama ve gerekçelendirme için araçlar sunar.

Özünde bu, sınırlı bilgi ve çok amaçlılık koşullarında en tercih edilen alternatiflerin aranması ve rasyonel biçimde seçilmesinin teorisidir.