Hierarchia

Hierarchia w podejściu systemowym — jest to właściwość systemotwórcza, odzwierciedlająca wielopoziomową organizację elementów, celów, modeli i procesów w systemie. Stosowana jest jako sposób porządkowania złożonych obiektów i relacji między nimi według zasady podporządkowania, priorytetu lub zakresu działania. W podejściu systemowym hierarchia rozpatrywana jest nie tylko jako struktura, lecz także jako metoda poznania, projektowania i zarządzania złożonością.

Ogólne zasady hierarchiczności

Hierarchiczność — jedna z fundamentalnych właściwości systemów, przejawiająca się:

• w istnieniu poziomów zarządzania;
• w organizacji celów;
• w reprezentacji modeli;
• w strukturalnej kompozycji systemu.

Hierarchia pozwala rozłożyć złożony system na podsystemy, z których każdy może mieć własną strukturę i cele, a jednocześnie jest podporządkowany ogólnej funkcjonalnej całości. Takie porządkowanie zapewnia zarówno lokalną optymalność, jak i koordynację na poziomie całego systemu.

Hierarchia jako pojęcie filozoficzne

W filozofii i myśleniu systemowym hierarchia kojarzona jest z pojęciem całości, uporządkowania i poziomu złożoności. Odzwierciedla ona:

• zasadę wznoszenia się od szczegółu do ogółu;
• przejście od danych empirycznych do wiedzy, rozumienia i mądrości (por. struktura R. Akoffa: dane — informacja — wiedza — rozumienie — mądrość);
• pionową organizację bytu, gdzie każdy poziom może być interpretowany jako bardziej abstrakcyjna lub integralna reprezentacja poziomu niższego.

Hierarchia modeli

W miarę wzrostu złożoności zadań analitycznych stosuje się hierarchię modeli, z których każdy:

• opisuje system na różnym stopniu uogólnienia i uszczegółowienia;
• stanowi ogniwo łączące dane, informacje, wiedzę i rozumienie;
• reprezentuje konkretny aspekt systemu zgodnie z poziomem zadania lub kompetencji podmiotu.

Rozwinięta hierarchia modeli pozwala zorganizować interakcję między poziomem konceptualnym, funkcjonalnym, logicznym i technicznym analizy.

Hierarchia celów i zadań

Formułowanie celów w analizie systemowej zakłada tworzenie hierarchii celów:

• cele wyższego poziomu określają misję i przeznaczenie systemu;
• cele pośrednie wyrażane są w postaci zadań lub funkcji;
• cele niższego poziomu konkretyzowane są w działania, przedsięwzięcia i zasoby.

Budowanie drzewa celów lub sieciowej struktury celów pozwala ujawnić zależności logiczne i przyczynowo-skutkowe, zarządzać priorytetami oraz zapewnić identyfikowalność decyzji.

Hierarchia w zarządzaniu

System zarządzania zawsze organizowany jest hierarchicznie: od poziomu strategicznego do operacyjnego. Obejmuje to:

• pionowy podział funkcji zarządzania;
• rozgraniczenie uprawnień i odpowiedzialności;
• wielopoziomowe sprzężenie zwrotne (feedforward i feedback).

Hierarchia zarządzania zapewnia zarówno scentralizowaną wizję, jak i zdecentralizowaną realizację zadań.

Hierarchiczność jako sposób radzenia sobie ze złożonością

Hierarchiczna dekompozycja jest kluczową metodą analizy systemowej, pozwalającą:

• lokalizować złożoność i zarządzać nią;
• formalizować poziomy abstrakcji;
• zapewnić sterowalność procesów projektowych i badawczych;
• porządkować wiedzę i komunikację między uczestnikami analizy.

Systemowo-filozoficzne aspekty

Hierarchia powiązana jest z koncepcjami:

• emergencji — całość posiada właściwości nieobecne w częściach;
• fraktalności — powtarzanie zasad strukturalnych na różnych poziomach systemu;
• ontologicznego zakorzenienia — system jest wpisany w szerszy system.

A zatem hierarchia jest nie tylko narzędziem organizacji, lecz także metafizyczną zasadą systemowego bytu.

Zobacz też

• Analiza systemowa
• Struktura systemu
• Cel w analizie systemowej
• Model