Evaluation of alternatives — ارزیابی گزینهها
Jump to navigation
Jump to search
ارزیابی گزینهها — مرحلهای کلیدی در فرایند تصمیمگیری است که در آن تصمیمگیرنده (ТПР) ترجیحات خود را نسبت به گزینههای ممکن شناسایی و بیان میکند و آنها را بر اساس ویژگیها و خصوصیات معنادار مقایسه مینماید. این مرحله پیش از انتخاب قرار میگیرد و زمینه را برای اتخاذ تصمیمی مستدل فراهم میسازد.
ارزیابی گزینهها بر پایه نظام معیارها و مقیاسها انجام میشود. مقیاسها امکان رسمیسازی ویژگیهای گزینهها را فراهم میکنند و معیارها جنبههای مهمی را که گزینهها بر اساس آنها مقایسه میشوند، بازتاب میدهند. بسته به موقعیت، انواع مختلفی از مقیاسها به کار میروند: از ساده (مانند طبقهبندی یا رتبهبندی) تا پیچیدهتر (مانند ارزیابی جذابیت نسبی).
طبقهبندی روشهای ارزیابی گزینهها
روشهای ارزیابی گزینهها — ابزارهایی هستند که امکان رسمیسازی ترجیحات تصمیمگیرنده (ТПР)، مرتبسازی یا رتبهبندی گزینهها، شناسایی بهترین آنها یا تعیین گزینههای قابلقبول را فراهم میسازند. روشها از نظر نوع اطلاعات مورد استفاده، شکل بیان ترجیحات، درجه رسمیسازی، تعداد معیارها و سایر ملاکها با یکدیگر تفاوت دارند.
۱. بر اساس نوع اطلاعات مورد استفاده
- روشهای کمّی زمانی به کار میروند که مشخصات گزینهها به صورت عددی ارائه شده باشند. این روشها بر پارامترهای قابل اندازهگیری مانند هزینه، زمان و بهرهوری استوارند. این روشها امکان استفاده از مقیاسهای فاصلهای و نسبی و همچنین انجام محاسبات (مانند مجموع وزنی، نرمالسازی و تجمیع) را فراهم میکنند.
- روشهای کیفی زمانی به کار میروند که اطلاعات به شکل کلامی یا ذهنی ارائه شده باشند. در این روشها از مقیاسهای اسمی و ترتیبی استفاده میشود و ارزیابیها از طریق قضاوتهای کارشناسی، پرسشنامهها یا مقیاسهای زبانی (مانند: «سطح بالا»، «رضایتبخش»، «ریسک پایین») صورت میگیرند.
- روشهای ترکیبی اطلاعات عددی و کلامی را با هم ادغام میکنند. این روشها اغلب در ارزیابی چندمعیاره به کار میروند، جایی که بخشی از معیارها کمّی و بخشی کیفی هستند. برای مثال، روش تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) این امکان را فراهم میکند که ارزیابیهای کلامی از طریق مقایسههای زوجی به شکل عددی تبدیل شوند.
۲. بر اساس شکل بیان ترجیحات تصمیمگیرنده
- روشهای رتبهبندی مستلزم مرتبسازی تمامی گزینهها بر اساس درجه ارجحیت بدون مشخص کردن میزان برتری یک گزینه نسبت به دیگری هستند.
- روشهای مقایسه زوجی ترجیحات را از طریق مقایسه دوبهدوی گزینهها آشکار میسازند. این روشها هم به شکل کیفی و هم کمّی به کار میروند. پایه این روش میتواند ماتریس مقایسهای باشد که نشان میدهد کدام یک از دو گزینه ارجحتر است و به چه میزان.
- روشهای ارزیابی بر اساس مقیاس از مقیاسهای عددی یا نمادین برای بیان درجه تجلی ویژگیها استفاده میکنند. انتخاب نوع مقیاس (اسمی، ترتیبی، فاصلهای یا نسبی) به ماهیت معیار بستگی دارد.
- روشهای معیار واحد (تجمیع) مشخصات گزینهها را به یک ارزیابی تعمیمیافته — تابع هدف، تابع مطلوبیت، تابع ارزش و مانند آن — تقلیل میدهند. معمولاً در مواردی به کار میروند که انتخاب گزینه بهینه بر اساس یک ویژگی انتگرال ضروری است.
۳. بر اساس درجه رسمیسازی روش
- روشهای رسمیشده بر الگوریتمها و رویههای مشخص تکیه دارند و امکان خودکارسازی را فراهم میکنند. از جمله این روشها میتوان به روشهای تجمیع معیارها، بهینهسازی چندمعیاره، روشهای مطلوبیت و ارزیابی بر اساس مقیاس اشاره کرد.
- روشهای غیررسمی مستلزم ارزیابی شهودی یا کارشناسی بدون رویههای محاسباتی دقیق هستند. در مواردی که ساختار مسئله ضعیف است یا رسمیسازی ترجیحات امکانپذیر نیست، به کار میروند (مانند رویکرد دلفی، طوفان فکری و قوانین휴ریستیک).
- روشهای ترکیبی (هیبریدی) محاسبات رسمی را با امکان تنظیم ارزیابیها در جریان تعامل با تصمیمگیرنده یا کارشناسان ترکیب میکنند. نمونهای از این روشها رویههای تعاملی هستند که در آنها تصمیمگیرنده با پیشرفت تحلیل نتایج میانی، ترجیحات خود را دقیقتر میکند.
۴. بر اساس تعداد معیارهای مورد ارزیابی
- روشهای تکمعیاره فرض میکنند که انتخاب بر اساس یک معیار از پیش تعیینشده انجام میشود. این روشها میتوانند مقایسههای سادهای بر اساس مقدار شاخص هدف باشند: قیمت، کارایی، زمان و مانند آن.
- روشهای چندمعیاره چندین معیار را به طور همزمان در نظر میگیرند، از جمله معیارهای متنوع (مانند هزینه، قابلیت اطمینان و کیفیت). این روشها شامل رویههای نرمالسازی، وزندهی به معیارها، تجمیع و راهحلهای مصالحهای هستند.
۵. بر اساس درجه مشارکت تصمیمگیرنده در فرایند ارزیابی
- روشهای خودکار (بدیهیمحور) پس از ورود دادههای اولیه نیازی به مشارکت تصمیمگیرنده ندارند. راهحل بر اساس قوانین رسمی از پیش تعریفشده (مانند تابع مطلوبیت یا منطق اصول موضوعه انتخاب) تولید میشود.
- روشهای تعاملی مشارکت مرحلهبهمرحله تصمیمگیرنده را پیشبینی میکنند: در هر مرحله میتواند گزینههای پیشنهادشده را ارزیابی کند، پارامترهای مسئله را تغییر دهد یا ترجیحات خود را دقیقتر نماید. این روشها به ویژه در انتخاب چندمعیاره مفید هستند.
- روشهای هیبریدی رویههای خودکار را با امکان مداخله کارشناسی ترکیب میکنند. برای مثال، در روشهای رتبهبندی یا خوشهبندی، نتیجه میتواند بر اساس نظرات کارشناسی اصلاح شود.
۶. بر اساس درجه قطعیت اطلاعات
- روشها در شرایط قطعیت فرض میکنند که تمام اطلاعات مربوط به گزینهها به طور دقیق شناخته شده و جای تردیدی ندارند.
- روشها در شرایط ریسک ماهیت احتمالی نتایج را در نظر میگیرند (مانند ارزش مورد انتظار و معیار حداکثر احتمال موفقیت).
- روشها در شرایط عدمقطعیت زمانی به کار میروند که اطلاعات دقیقی درباره پیامدها وجود ندارد و ناگزیر باید از ارزیابیهای ذهنی، تحلیلهای سناریویی و فرضیات کارشناسی بهره گرفت.