Decision problem — Πρόβλημα λήψης αποφάσεων

Πρόβλημα λήψης αποφάσεων — είναι μια τυποποιημένη περιγραφή μιας προβληματικής κατάστασης, στην οποία απαιτείται η επιλογή μίας ή περισσότερων προτιμητέων επιλογών (εναλλακτικών) από ένα σύνολο δυνατών, λαμβάνοντας υπόψη καθορισμένους στόχους, περιορισμούς και κριτήρια αξιολόγησης. Τα προβλήματα αυτά αποτελούν το κεντρικό αντικείμενο έρευνας στη θεωρία λήψης αποφάσεων, στη συστημική ανάλυση, στη διοίκηση, στην οικονομία και σε άλλες επιστημονικές κλάδους.

Τυπική διατύπωση του προβλήματος

Γενικευμένα, το πρόβλημα λήψης αποφάσεων περιγράφεται από μια πενταπλή:

D = (F, A, X, G, R)

Όπου:

• F — η διατύπωση του προβλήματος, που περιλαμβάνει την περιγραφή του προβλήματος, των στόχων και των απαιτήσεων για το αποτέλεσμα. Μπορεί να περιλαμβάνει μοντέλο του προβλήματος (π.χ. μαθηματικό).
• A — το σύνολο εναλλακτικών από τις οποίες γίνεται η επιλογή. Οι εναλλακτικές μπορεί να είναι προκαθορισμένες, να παράγονται κατά τη διαδικασία ή να εμφανίζονται σε μεταγενέστερα στάδια.
• X — το σύνολο χαρακτηριστικών (attributes) που χαρακτηρίζουν τις εναλλακτικές. Περιλαμβάνει αντικειμενικές μετρήσιμες παραμέτρους και υποκειμενικές εκτιμήσεις.
• G — το σύστημα περιορισμών που ορίζει την επιτρεπόμενη περιοχή λύσεων. Οι περιορισμοί μπορεί να είναι λογικοί, ποσοτικοί ή εμπειρογνωμοσύνης.
• R — οι προτιμήσεις του Λήπτη Αποφάσεων (ΛΑ), που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση εναλλακτικών και τη λήψη της τελικής απόφασης. Μπορούν να εκφραστούν ως συναρτήσεις χρησιμότητας, κατατάξεις, βάρη κριτηρίων κ.λπ.

Στοιχεία του προβλήματος λήψης αποφάσεων

Εναλλακτικές (A)

• Προκαθορισμένες εκ των προτέρων·
• Παραγόμενες κατά τη διαδικασία επίλυσης·
• Εμφανιζόμενες μετά την ανάλυση.

Χαρακτηριστικά και αξιολογήσεις (X)

• Ποσοτικά (π.χ. κόστος, ταχύτητα)·
• Ποιοτικά (ευχρηστία, αξιοπιστία)·
• Σύνθετα (συγκεντρωτικοί δείκτες).

Περιορισμοί (G)

• Οριακές συνθήκες·
• Συμβατότητα παραμέτρων·
• Λογικές εξαρτήσεις·
• Οι περιορισμοί μπορεί να απλουστεύουν ή να περιπλέκουν την επίλυση.

Προτιμήσεις (R)

• Ατομικές ή ομαδικές·
• Αντικατοπτρίζουν την υποκειμενική σημασία των χαρακτηριστικών·
• Μπορούν να ενταχθούν εν μέρει στους περιορισμούς (G) για απλούστευση της ανάλυσης.

Παράγοντες που επηρεάζουν το πρόβλημα

Οι παράγοντες χωρίζονται υπό όρους σε:

• Ελεγχόμενοι — στόχοι, εναλλακτικές, υποκειμενικές εκτιμήσεις·
• Μη ελεγχόμενοι — αντικειμενικά χαρακτηριστικά, εξωτερικό περιβάλλον.

Ανά βαθμό βεβαιότητας:

• Ντετερμινιστικοί — οι παράμετροι είναι γνωστές με ακρίβεια·
• Στοχαστικοί — δίνονται πιθανοτικά χαρακτηριστικά·
• Αβέβαιοι — οι παράμετροι είναι άγνωστες ή παρουσιάζονται ως εύρη τιμών, εκτιμήσεις εμπειρογνωμόνων, ασαφή σύνολα.

Ταξινόμηση προβλημάτων λήψης αποφάσεων

Ανά κανονικότητα εμφάνισης

• Μοναδικά — νέες, μη τυπικές καταστάσεις·
• Επαναλαμβανόμενα — τυπικά, καλά μελετημένα προβλήματα.

Ανά διάρκεια υλοποίησης της απόφασης

• Βραχυπρόθεσμα (λειτουργικά)·
• Μεσοπρόθεσμα (τακτικά)·
• Μακροπρόθεσμα (στρατηγικά).

Ανά είδος αποτελέσματος

• Επιλογή των βέλτιστων εναλλακτικών·
• Κατάταξη όλων των επιλογών·
• Κατηγοριοποίηση επιλογών σε ομάδες.

Ανά αριθμό εναλλακτικών

• Λίγες (μονάδες, δεκάδες)·
• Πολλές (εκατοντάδες, χιλιάδες)·
• Άπειρες (συνεχή χώρα λύσεων).

Ανά εξάρτηση μεταξύ εναλλακτικών

• Ανεξάρτητες — δεν επηρεάζουν η μία την άλλη·
• Εξαρτημένες — υπάρχουν συνδέσεις ή περιορισμοί μεταξύ τους.

Ανά αριθμό ΛΑ

• Ατομικά·
• Συλλογικά (ανεξάρτητοι ΛΑ με διαφορετικά συμφέροντα)·
• Οργανωσιακά (εξαρτημένοι ΛΑ, ενωμένοι από κοινό στόχο).

Ανά συμμετοχή ΛΑ

• Χωρίς συμμετοχή ΛΑ (αυτόματες διαδικασίες)·
• Περιορισμένη συμμετοχή (στο τελικό στάδιο)·
• Πλήρης συμμετοχή (σε όλα τα στάδια).

Ανά τρόπο παρουσίασης προτιμήσεων

• Ολιστική επιλογή·
• Κριτηριακή επιλογή.

Ανά αριθμό και τύπο κριτηρίων

• Μονοκριτηριακά·
• Πολυκριτηριακά:
  • Ανεξάρτητα·
  • Εξαρτημένα.

Ανά πληροφορία

Ανά είδος:

• Ποσοτική·
• Ποιοτική·
• Μικτή.

Ανά πηγή:

• Αντικειμενική (μετρήσεις, υπολογισμοί)·
• Υποκειμενική (γνώμες ΛΑ, εμπειρογνωμόνων).

Ανά δυναμική:

• Στατική (δεν μεταβάλλεται)·
• Δυναμική (ενημερώνεται).

Ανά βαθμό βεβαιότητας:

• Ντετερμινιστική·
• Πιθανοτική (κίνδυνος)·
• Αβέβαιη (πλήρης αβεβαιότητα).

Σημασία της τυποποίησης του προβλήματος

Η τυποποίηση του προβλήματος λήψης αποφάσεων επιτρέπει:

• τον明ξεκάθαρο ορισμό του στόχου και των κριτηρίων επιτυχίας·
• τον προσδιορισμό του συνόλου αποδεκτών λύσεων·
• την επιλογή μεθόδου επίλυσης που αντιστοιχεί στη δομή του προβλήματος·
• την αύξηση της αιτιολόγησης και της αξιοπιστίας των λαμβανόμενων αποφάσεων.

Παράδειγμα διατύπωσης προβλήματος

Η αξιολόγηση της κατάστασης ενός ασθενούς μπορεί να τεθεί ως πρόβλημα επιλογής διάγνωσης βάσει χαρακτηριστικών: θερμοκρασία σώματος, πίεση αίματος, παρουσία πόνου. Οι περιορισμοί καθορίζουν τους επιτρεπτούς συνδυασμούς συμπτωμάτων, ενώ οι προτιμήσεις του ιατρού μπορούν να επηρεάσουν την επιλογή της διαγνωστικής υπόθεσης.

Δείτε επίσης

• Λήψη αποφάσεων
• Βέλτιστη επιλογή
• Ορθολογική επιλογή
• Συλλογική επιλογή
• Συστημική ανάλυση