Decision-making under risk — Λήψη αποφάσεων υπό συνθήκες κινδύνου

Λήψη αποφάσεων υπό συνθήκες κινδύνου — είναι η διαδικασία επιλογής της βέλτιστης εναλλακτικής σε μια κατάσταση όπου το αποτέλεσμα εξαρτάται όχι μόνο από τις ενέργειες του υπεύθυνου λήψης αποφάσεων (ΥΛΑ), αλλά και από τυχαίους παράγοντες, των οποίων η πιθανότητα είναι γνωστή ή μπορεί να εκτιμηθεί με εύλογο τρόπο. Τέτοιες καταστάσεις χαρακτηρίζονται από μερική αβεβαιότητα: οι πιθανές εκβάσεις είναι γνωστές, αλλά το αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης επιλογής δεν είναι πλήρως προκαθορισμένο, παρά μόνο με ορισμένη πιθανότητα.

Ιδιαιτερότητες της κατάστασης κινδύνου

Στις συνθήκες κατάστασης κινδύνου ανήκουν προβλήματα στα οποία:

• οι πιθανές καταστάσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος (σενάρια) είναι γνωστές και απαριθμήσιμες;
• σε κάθε κατάσταση μπορεί να αντιστοιχηθεί αριθμητική πιθανότητα εμφάνισής της;
• το αποτέλεσμα της επιλογής είναι μια τυχαία μεταβλητή που εξαρτάται από τη συνδυασμένη δράση της απόφασης και της κατάστασης που επήλθε στο περιβάλλον.

Σε αντίθεση με την πλήρη βεβαιότητα, όπου το αποτέλεσμα είναι μονοσήμαντο, και με την αβεβαιότητα, όπου οι πιθανότητες είναι άγνωστες, οι καταστάσεις κινδύνου επιτρέπουν την εφαρμογή αριθμητικών εκτιμήσεων που βασίζονται σε πιθανολογικές παραδοχές.

Κύρια κριτήρια επιλογής υπό συνθήκες κινδύνου

• Κριτήριο αναμενόμενης αποτελεσματικότητας (μαθηματικής ελπίδας) — επιλέγεται η εναλλακτική με τη μεγαλύτερη σταθμισμένη μέση τιμή του αποτελέσματος
• Κριτήριο Savage (ελαχιστοποίηση της μέγιστης μεταμέλειας) — λαμβάνεται υπόψη όχι η απόλυτη αποτελεσματικότητα, αλλά η μέγιστη δυνατή «ζημία» από την απόρριψη της βέλτιστης απόφασης σε κάθε κατάσταση.
• Κριτήριο Hurwicz — συνδυάζει την απαισιοδοξία και την αισιοδοξία.
• Εντροπικό κριτήριο — λαμβάνει υπόψη τον βαθμό αβεβαιότητας της κατανομής πιθανοτήτων και επιδιώκει τη μείωση του πληροφοριακού κινδύνου της επιλογής.
• Κριτήριο Germeier — στοχεύει στην ελαχιστοποίηση των απωλειών, ιδιαίτερα σε προβλήματα όπου οι συνέπειες του σφάλματος είναι κρίσιμες.

Η επιλογή κριτηρίου εξαρτάται από τα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά του ΥΛΑ: την τάση προς τον κίνδυνο, τον βαθμό ευθύνης και τον στόχο της ανάλυσης (μεγιστοποίηση εισοδήματος, ελαχιστοποίηση απωλειών, σταθερότητα αποτελέσματος).

Υποκειμενική εκτίμηση πιθανοτήτων

Οι υποκειμενικές εκτιμήσεις πιθανοτήτων διαμορφώνονται από τον ΥΛΑ βάσει εμπειρίας, κρίσεων και εμπειρογνωμονικών πληροφοριών. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε καταστάσεις όπου δεν υπάρχουν στατιστικά δεδομένα ή η πιθανότητα των γεγονότων δεν μπορεί να μετρηθεί αντικειμενικά. Οι υποκειμενικές πιθανότητες χρησιμοποιούνται κατ' αναλογία με τις αντικειμενικές, αλλά απαιτούν προσεκτική επαλήθευση και συναίνεση στο πλαίσιο της διαδικασίας λήψης απόφασης.

Εργαλεία και αναπαράσταση αποφάσεων

• Πίνακες μερικής αποτελεσματικότητας — παρουσιάζουν εκτιμήσεις αποτελεσμάτων για όλους τους συνδυασμούς «εναλλακτική × κατάσταση περιβάλλοντος»;
• Δέντρα αποφάσεων — απεικονίζουν διαδοχικές επιλογές και πιθανότητες σε κάθε στάδιο;

• Συναρτήσεις χρησιμότητας — επιτρέπουν να ληφθεί υπόψη όχι μόνο το αποτέλεσμα, αλλά και η υποκειμενική στάση του ΥΛΑ απέναντί του.