Decision-making — Λήψη αποφάσεων

Λήψη απόφασης — είναι η διαδικασία επιλογής ενός ή περισσότερων προτιμώμενων επιλογών (εναλλακτικών) από ένα σύνολο δυνατών, με στόχο την επίλυση μιας προβληματικής κατάστασης, λαμβάνοντας υπόψη καθορισμένους στόχους, περιορισμούς και συνθήκες.

Η διαδικασία λήψης αποφάσεων προϋποθέτει την ύπαρξη:

• τυπικής ή διαισθητικής διατύπωσης του προβλήματος·
• συνόλου εναλλακτικών (επιλογών δράσης ή λύσεων)·
• κριτηρίων αξιολόγησης των επιλογών·
• παραγόντων που επιβάλλουν περιορισμούς (φυσικούς, οικονομικούς, τεχνικούς, κοινωνικούς κ.ά.)·
• υποκειμένου επιλογής — ατομικού ή συλλογικού, που διαθέτει εξουσιοδότηση και ευθύνη για το αποτέλεσμα.

Τυπικές μέθοδοι λήψης αποφάσεων

Οι τυπικές μέθοδοι λήψης αποφάσεων μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμες στις ακόλουθες περιπτώσεις:

• υπάρχει κάποιο πρόβλημα ή προβληματική κατάσταση που απαιτεί επίλυση. Συχνά το επιθυμητό αποτέλεσμα ταυτίζεται με έναν ή περισσότερους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν κατά την επίλυση της προβληματικής κατάστασης·
• υπάρχουν διάφορες επιλογές επίλυσης του προβλήματος, τρόποι επίτευξης του στόχου, δράσεις, αντικείμενα, ανάμεσα στα οποία γίνεται η επιλογή. Αυτές οι επιλογές στη θεωρία λήψης αποφάσεων ονομάζονται συνήθως εναλλακτικές. Εάν υπάρχει μία μόνο δυνατότητα και δεν υπάρχει επιλογή, τότε δεν υπάρχει και πρόβλημα λήψης απόφασης·
• υπάρχουν παράγοντες που επιβάλλουν ορισμένους περιορισμούς στις δυνατές οδούς επίλυσης του προβλήματος, επίτευξης του στόχου. Αυτοί οι παράγοντες καθορίζονται από το πλαίσιο του υπό επίλυση προβλήματος και μπορούν να έχουν διάφορη φύση: φυσική, τεχνική, οικονομική, κοινωνική, προσωπική και άλλη·
• υπάρχει άτομο ή ομάδα ατόμων που ενδιαφέρονται για την επίλυση του προβλήματος, έχουν εξουσιοδότηση για την επιλογή μιας ή άλλης λύσης και φέρουν ευθύνη για την εκτέλεση της ληφθείσας απόφασης.

Τυπικό σχήμα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων

Ο κύκλος ζωής επίλυσης ενός προβλήματος αποτελείται από διάφορα στάδια και αποτελεί μια πολυβηματική επαναληπτική διαδικασία.

1. Εμφάνιση της ανάγκης λήψης απόφασης

Η ανάγκη λήψης απόφασης προκύπτει με την εμφάνιση μιας προβληματικής κατάστασης. Σε αυτή την περίπτωση πραγματοποιείται αναγνώριση του προβλήματος, δηλαδή παρέχεται ουσιαστική περιγραφή του προβλήματος, προσδιορίζεται το επιθυμητό αποτέλεσμα επίλυσής του και αξιολογούνται οι υφιστάμενοι περιορισμοί.

2. Διατύπωση της εργασίας λήψης απόφασης

Στο επόμενο στάδιο πραγματοποιείται η διατύπωση της εργασίας. Για αυτό απαιτείται ο καθορισμός του συνόλου των δυνατών επιλογών λύσης (εναλλακτικών). Ανάλογα με την πολυπλοκότητα του προβλήματος, ο αριθμός τους μπορεί να κυμαίνεται από μερικές έως εκατοντάδες ή και χιλιάδες. Θεωρητικά, το σύνολο των επιλογών μπορεί να είναι άπειρο.

Για την περιγραφή όλων των εναλλακτικών, συνήθως απαιτείται συλλογή και ανάλυση πληροφοριών που σχετίζονται με το πρόβλημα και τους τρόπους επίλυσής του. Η έλλειψη των αναγκαίων δεδομένων μπορεί να καταστήσει το πρόβλημα άλυτο, γεγονός που οδηγεί στην ανάγκη επιστροφής σε προηγούμενα στάδια ή επανεξέτασης της ίδιας της διατύπωσης του προβλήματος.

Σε πολύπλοκες καταστάσεις μπορεί να χρειαστεί η δημιουργία ειδικού μοντέλου (συνήθως μαθηματικού), που επιτρέπει την απλοποίηση και τυποποίηση του προβλήματος με σκοπό την εύρεση της λύσης του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η σαφής περιγραφή του προβλήματος στο πρώτο στάδιο μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τα επόμενα βήματα, και σε ορισμένες περιπτώσεις — να οδηγήσει άμεσα στην τυπική διατύπωση της εργασίας, παρακάμπτοντας τα ενδιάμεσα στάδια.

3. Αναζήτηση και επιλογή λύσης

Σε αυτό το στάδιο:

• επιλέγεται μέθοδος επίλυσης από τις γνωστές ή αναπτύσσεται νέα·
• πραγματοποιείται ανάλυση των δυνατών εναλλακτικών·
• διενεργείται αξιολόγηση και επιλογή της βέλτιστης επιλογής.

Μερικές φορές αυτό το στάδιο δεν παρουσιάζει δυσκολίες, αλλά συνήθως αποδεικνύεται επίπονο και απαιτεί τη συμμετοχή ειδικών και τη χρήση υπολογιστικής τεχνολογίας.

Ωστόσο, ακόμα και μετά από όλες τις διαδικασίες, δεν είναι πάντα δυνατό να επιλεγεί οριστική λύση. Είναι δυνατές περιπτώσεις όπου:

• η επιθυμητή επιλογή απουσιάζει·
• η λύση αποδεικνύεται ασταθής·
• είναι αναγκαία η επανεξέταση του μοντέλου ή η εκ νέου συλλογή δεδομένων.

Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι δυνατό:

• η επιστροφή στην επανεξέταση της διατύπωσης της εργασίας·
• η τροποποίηση του μοντέλου·
• η αλλαγή της σύνθεσης των εναλλακτικών (επέκταση ή περιορισμός του συνόλου)·
• η παραγωγή νέων επιλογών.

Ακόμα και απουσία λύσης, αυτό το στάδιο μπορεί να οδηγήσει σε εμβαθυμένη κατανόηση του προβλήματος και αναγνώριση νέων πτυχών που δεν είχαν ληφθεί υπόψη προηγουμένως.

4. Εκτέλεση και ολοκλήρωση του κύκλου ζωής

Εάν βρεθεί αποδεκτή επιλογή, ξεκινά το στάδιο εκτέλεσης της απόφασης, που περιλαμβάνει:

• υλοποίηση της ληφθείσας απόφασης·
• έλεγχο της διαδικασίας υλοποίησης·
• αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.

Αν και η εκτέλεση τυπικά δεν ανήκει στη διαδικασία λήψης απόφασης, είναι σημαντική από μεθοδολογική και πρακτική άποψη. Αυτό το στάδιο:

• ολοκληρώνει τον κύκλο ζωής της προβληματικής κατάστασης·
• μπορεί να προκαλέσει νέο πρόβλημα που απαιτεί επακόλουθη επίλυση.

Το πρόβλημα λήψης αποφάσεων

Το πρόβλημα λήψης αποφάσεων — προκύπτει σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου το πρόβλημα (η εργασία) περιπλέκεται τόσο πολύ, ώστε για τη διατύπωσή του (θέση) δεν μπορεί να εφαρμοστεί αμέσως κατάλληλος μηχανισμός τυποποίησης, όταν η διαδικασία διατύπωσης της εργασίας απαιτεί τη συμμετοχή ειδικών από διάφορους τομείς γνώσης.

Αυτό οδηγεί στο γεγονός ότι η διατύπωση της εργασίας γίνεται πρόβλημα, για την επίλυση του οποίου χρειάζεται να αναπτυχθούν ειδικές προσεγγίσεις, τεχνικές και μέθοδοι. Σε τέτοιες περιπτώσεις προκύπτει ανάγκη προσδιορισμού της περιοχής του προβλήματος λήψης αποφάσεων (της προβληματικής κατάστασης)· αναγνώρισης των παραγόντων που επηρεάζουν την επίλυσή του· επιλογής τεχνικών και μεθόδων που επιτρέπουν τη διατύπωση ή θέση της εργασίας με τέτοιο τρόπο ώστε η λύση της να γίνει αποδεκτή.

Έτσι, για τη λήψη απόφασης χρειάζεται να αποκτηθεί μια έκφραση που συνδέει τον στόχο με τα μέσα επίτευξής του, με τη βοήθεια εισαγόμενων κριτηρίων αξιολόγησης της δυνατότητας επίτευξης του στόχου και αξιολόγησης των μέσων. Τέτοιες εκφράσεις έλαβαν σε παράλληλα αναπτυσσόμενες εφαρμοσμένες κατευθύνσεις διάφορες ονομασίες: κριτήριο λειτουργίας· κριτήριο ή δείκτης αποτελεσματικότητας· συνάρτηση στόχου ή κριτηρίου· συνάρτηση σκοπού κ.λπ.