Criterium

Criterium — een kenmerk op basis waarvan de beoordeling, bepaling of classificatie van iets wordt uitgevoerd; een maatstaf voor evaluatie.

Een criterium is een bepaald onderscheidend kenmerk waarmee een object of verschijnsel kan worden gekarakteriseerd.

Algemeen-wetenschappelijk aspect

In brede zin wordt een criterium gedefinieerd als een kenmerk of maatstaf op basis waarvan de beoordeling, bepaling of classificatie van iets wordt uitgevoerd. Dat wil zeggen dat een criterium dient als universele grondslag voor het vergelijken van objecten en verschijnselen. Criteria worden vaak beschouwd als kwantitatieve modellen van kwalitatieve doelen: ze zijn bedoeld om doelen te formaliseren en deze te benaderen, terwijl ze meetbare indicatoren blijven. Zo fungeert een criterium in de wetenschap als een objectieve eigenschap waarmee alternatieven objectief kunnen worden vergeleken of de naleving van voorwaarden kan worden getoetst.

Criterium in de systeemanalyse

Criteria zijn in zekere zin kwantitatieve modellen van kwalitatieve doelen. Inderdaad vervangen geformuleerde criteria in verdere uitwerking de doelen in zekere mate. Van criteria wordt verwacht dat zij zo goed mogelijk overeenkomen met de doelen en daarop lijken. Tegelijkertijd kunnen criteria nooit volledig samenvallen met doelen, omdat zij op verschillende manieren worden vastgelegd. Doelen worden eenvoudigweg benoemd. Criteria daarentegen moeten worden uitgedrukt in bepaalde meetschalen. Niet zelden wordt ook een enigszins andere, maar eveneens volkomen legitieme interpretatie van het begrip «criterium» gehanteerd, waarbij de kwalitatieve kant van het behaalde resultaat en de verwezenlijking van het doel als criterium wordt beschouwd. In deze interpretatie wordt het begrip «criterium» onderscheiden van de begrippen «indicator» en «parameter». In deze opvatting kan één en hetzelfde criterium meerdere indicatoren en parameters hebben.

Probleemситуaties die om een oplossing vragen, bevatten verschillende soorten onzekerheden, die grofweg kunnen worden herleid tot onzekerheden over de natuur, de mens en de doelen van probleemoplossing. Om onzekerheid te overwinnen, wordt gebruikgemaakt van een vereenvoudigde voorstelling van de gestelde taak en van het bouwen van modellen, wat altijd een informele en niet-gereguleerde procedure is. Een van de meest gebruikte benaderingen voor het vereenvoudigen van keuzevraagstukken bestaat uit het verkrijgen van aanvullende informatie door de beschouwde varianten (alternatieven, objecten) te beschrijven in de taal van criteria.

De verzameling criteria die wordt gebruikt om een probleemsituatie te beschrijven, moet aan de volgende eisen voldoen:

• volledigheid — de set criteria moet alle wezenlijke aspecten van het beschouwde probleem weerspiegelen, de kwaliteit van de oplossing en de voornaamste kenmerken van de varianten;
• decomponeer­baarheid — de samenstelling van de criteria moet de beschrijving en analyse van het probleem vereenvoudigen en het mogelijk maken de verschillende kenmerken van de varianten en de verschillende aspecten van de kwaliteit van de probleemoplossing te beoordelen;
• niet-redundantie — het aantal criteria moet minimaal noodzakelijk zijn voor het oplossen van de taak; criteria mogen elkaar niet qua inhoud overlappen;
• transparantie — de inhoud en betekenis van de criteria, alsmede de formuleringen van de beoordelingsgraden op de criteriumschalen, moeten door alle deelnemers aan het besluitvormingsproces eenduidig worden begrepen.

Criterium in de beslissingstheorie

Een criterium is in de beslissingstheorie een element van een besluitvormingstaak op grond waarvan de beslisser (DM, decision maker) een bepaald alternatief kiest uit een verzameling alternatieven.

In de beslissingstheorie wordt een criterium beschouwd als een metrische of symbolische indicator aan de hand waarvan de beslisser alternatieven beoordeelt. Het formaliseert het doel van de taak — bijvoorbeeld winstmaximalisatie of risicobeperking — en dient als regel voor de keuze van de beste variant. Wanneer er meerdere criteria zijn (een meerkriteria-vraagstuk), staat het vinden van een compromisoplossing die aan alle relevante indicatoren voldoet centraal in de analyse.

Wetenschappelijk-methodologisch aspect

Vanuit methodologisch oogpunt vervullen criteria de rol van regels of voorwaarden die de deugdelijkheid van wetenschappelijk onderzoek waarborgen. Zo wordt in de epistemologie het criterium van wetenschappelijkheid geformuleerd — een afbakeningsregel voor wetenschappelijke kennis. K. Popper stelde bijvoorbeeld het «criterium van falsificeerbaarheid» voor: een wetenschappelijke hypothese moet toetsbaar zijn en de mogelijkheid van weerlegging toelaten. In ruimere zin kunnen methodologische criteria de eisen bepalen voor de correctheid van modellen, de volledigheid van bewijzen of de reproduceerbaarheid van experimenten. Aldus vastgestelde criteria garanderen een strikte benadering bij het vormen van wetenschappelijke conclusies en de adequaatheid van de verkregen resultaten.

Filosofisch aspect

In de filosofie wordt een criterium begrepen als een maatstaf voor de waarheid van een oordeel of feit. Epistemologie en kennisleer onderzoeken juist de «criteria van waarheid», dat wil zeggen de grondslagen op basis waarvan ware en valse uitspraken worden onderscheiden. Verschillende filosofische stromingen stellen uiteenlopende criteria voor: sommige steunen op formele tegenstrijdigheidsvrij­heid en logische juistheid, andere op overeenstemming met de ervaring of het praktische resultaat. Zo definieerden vertegenwoordigers van het klassieke empirisme (Hume, Russell) waarheid als overeenstemming met zintuiglijke indrukken, terwijl pragmatisten waarheid definieerden via de nuttigheid en praktische doeltreffendheid van voorstellingen. In idealistische en logische tradities ligt de nadruk op de interne samenhang van kennis. De marxistische filosofie stelt apart dat «de praktijk in de kwestie van het bestaan van de objectieve waarheid van het denken beslist» — de praktijk wordt beschouwd als criterium van waarheid. Zo is het filosofische begrip van criterium verbonden met de keuze van fundamentele principes van kennisverwerving, die de maatstaf van de betrouwbaarheid van kennis bepalen.

Linguïstisch aspect

De term «criterium» is ontleend aan het Grieks (κριτήριον van krínō «ik onderscheid, ik oordeel») via Latijnse en Franse vormen. Verklarende woordenboeken definiëren «criterium» als «een kenmerk op basis waarvan de beoordeling, bepaling of classificatie van iets wordt uitgevoerd». Zo duidt «criterium» in de taal een talig begrip aan — de grondslag voor besluitvorming of het vellen van oordelen over een bepaald onderwerp.