Concept of a system — مفهوم سیستم

From Systems analysis Wiki
Jump to navigation Jump to search

مفهوم سیستم — مقولهٔ بنیادین رویکرد سیستمی است که محتوای آن با پیشرفت علم و پیچیده‌تر شدن تصورات درباره ساختار و عملکرد اشیاء پیچیده تکامل یافته است. بررسی این تکامل، درک جنبه‌های گوناگونی را که در تعریف‌های نوین سیستم گنجانده می‌شوند، ممکن می‌سازد.

از نظر تاریخی، درک معنای سیستم از چند مرحلهٔ پیچیده‌تر شدن گذر کرده است.

ایده‌های نخستین: Elements، Links، Structure - عناصر، پیوندها، ساختار

در ابتدا سیستم عمدتاً از طریق ترکیب و سازمان درونی آن نگریسته می‌شد. ل. فون برتالانفی سیستم را به عنوان «مجموعه‌ای از اجزای متعامل» یا «انباشتی از عناصر که در روابط معینی با یکدیگر قرار دارند» تعریف می‌کرد.[1][2]

اجزای اصلی این دیدگاه عبارت بودند از:

  • عناصر (بخش‌ها، مؤلفه‌ها): مجموعه‌ای از اجزای تشکیل‌دهنده (`A`).
  • پیوندها (روابط): وجود تعاملات یا وابستگی‌ها میان عناصر (`R`).
  • ساختار: نظم‌یافتگی عناصر و پیوندها.

به صورت صوری این می‌توانست به شکل یک زوج نمایش داده شود:

S = (A, R)

گاهی از نمایش از طریق تقاطع استفاده می‌شد که تأکید می‌کرد سیستم تنها آن عناصر و پیوندهایی را در بر می‌گیرد که یکپارچگی را شکل می‌دهند:

S = A ∩ R

یادداشت: اصطلاحات «عناصر» — «مؤلفه‌ها» و «پیوندها» — «روابط» اغلب به عنوان مترادف به کار می‌روند، هرچند «مؤلفه» می‌تواند به مجموعه‌ای از عناصر نیز اشاره داشته باشد.

رویکرد کارکردی: Inputs، Outputs، Transformation - ورودی‌ها، خروجی‌ها، تبدیل

بعدها، به ویژه با توسعهٔ سایبرنتیک، تأکید به عملکرد سیستم به مثابه مبدّل منتقل شد:[3][4]

- ورودی‌ها (`X`) به خروجی‌ها (`Y`) بر اساس قانون یا رابطه‌ای معین (`R`).

چنین نمایشی (م. مساروویچ):

S = (X, Y, R)

امکان استفاده از مدل «جعبهٔ سیاه» را فراهم می‌آورد و تحلیل سیستم را بر پایهٔ تظاهرات بیرونی آن بدون ورود به ساختار درونی ممکن می‌سازد.

در نظر گرفتن خواص مؤلفه‌ها

برای مدل‌سازی دقیق‌تر، لازم شد خواص (ویژگی‌های) خود عناصر (`QA`) و پیوندها (`QR`) نیز لحاظ شوند. تعریف آ. هال، ویژگی‌های عناصر را در بر می‌گرفت:

S = (A, R, QA)

آ. ای. اومف تعریف‌های دوگانه‌ای پیشنهاد کرد که یا بر خواص عناصر یا بر خواص روابط تأکید داشتند:

S = (A, R, QA) یا S = (A, R, QR)

گنجاندن هدف:

برای توصیف سیستم‌های کنترل‌شده، مصنوعی و بسیاری از سیستم‌های زیستی، گنجاندن هدف (`Z`) که جهت‌گیری سیستم یا نتیجهٔ مطلوب عملکرد آن را بازتاب می‌دهد، اهمیت اساسی یافت:[5][6][7]

S = (A, R, Z)

در تحلیل سیستمی، کار با اهداف مرحله‌ای مرکزی است (نگاه کنید به: هدف در تحلیل سیستمی).

تعامل با محیط و پویایی: سیستم‌های باز

بیشتر سیستم‌های واقعی با محیط خود تعامل دارند. ل. فون برتالانفی مفهوم سیستم باز را معرفی کرد که ماده، انرژی یا اطلاعات را با محیط (`E`) مبادله می‌کند.[8]

لحاظ کردن پویایی نیز مستلزم معرفی بازهٔ زمانی (`T`) بود. تعریف و. ن. ساگاتوفسکی این جنبه‌ها را در نظر می‌گیرد:

S = (A, R, Z, E, T)

که در آن A — عناصر کارکردی، R — روابط، Z — هدف، E — محیط، T — بازهٔ زمانی.

نقش ناظر: جنبهٔ سوبژکتیو

از آثار و. ر. اشبی و به‌ویژه یو. ای. چرنیاک به بعد، رویکرد سیستمی نوین صریحاً ناظر (`N`) را در بررسی لحاظ می‌کند. توصیف سیستم، مرزهای آن، عناصر و پیوندهای اساسی، و نیز اهداف تحلیل به سوبژه وابسته‌اند. تعریف چرنیاک: «سیستم بازتابی است در ذهن سوبژه از... خواص اشیاء و روابط آن‌ها...»:[9]

S = (A, R, Z, N)

بعدها چرنیاک زبان ناظر (`LN`) را نیز افزود:

S = (A, R, Z, N, LN)

گنجاندن ناظر بر دیالکتیک عینی و ذهنی در پژوهش‌های سیستمی و اهمیت سطوح (لایه‌های) بررسی سیستم تأکید می‌کند.

پیوند تکامل مفهوم با پیشرفت علم

پیچیده‌تر شدن مفهوم سیستم موازی با توسعهٔ سایبرنتیک، نظریهٔ عمومی سیستم‌ها، تحلیل سیستمی، پژوهش عملیاتی و مهندسی سیستم‌ها پیش رفت. هر یک از این حوزه‌ها در درک ساختار، رفتار، کنترل و توسعهٔ سیستم‌ها سهمی داشته است (نگاه کنید به: توسعهٔ رویکرد سیستمی).[10]

انتخاب تعریف

تنوع تعریف‌ها پیچیدگی خود پدیدهٔ سیستم را بازتاب می‌دهد. در انجام تحلیل سیستمی، لازم است تعریف «کاری» مناسبی انتخاب یا تدوین شود که با اهداف پژوهش و سطح بررسی سازگار باشد. این تعریف می‌تواند در طول تحلیل تدقیق شود.[11]

همچنین ببینید

  • سیستم
  • تعریف‌های سیستم
  • رویکرد سیستمی
  • تحلیل سیستمی
  • نظریهٔ سیستم‌ها
  • توسعهٔ رویکرد سیستمی
  • ساختار سیستم
  • عنصر سیستم
  • پیوندها در سیستم‌ها
  • محیط سیستم
  • مرزهای سیستم
  • هدف در تحلیل سیستمی
  • ناظر در رویکرد سیستمی
  • عینی و ذهنی در تحلیل سیستمی
  • سیستم باز
  • سطوح نمایش سیستم‌ها

منابع

  • Волкова В.Н. Козлов В.Н. — Системный анализ и принятие решений. Словарь-справочник. М: Высшая школа, 2004
  • Волкова В. Н., Денисов А. А. — Теория систем и системный анализ : учебник для вузов. М: Издательство Юрайт, 2025
  • Волкова В.Н. — Истоки и перспективы развития наук о системах. СПб. Политех-Пресс, 2022
  • Системные исследования. Ежегодник. М. Издательство Наука, 1969-88
  • Берталанфи Л. фон. Общая теория систем. - М.: Прогресс, 1969.
  • Садовский В.Н. Основания общей теории систем. - М.: Наука, 1974.
  • Блауберг И.В., Садовский В.Н., Юдин Э.Г. Системный подход и системный анализ. - М.: Наука, 1977.
  • Перегудов Ф.И., Тарасенко Ф.П. Введение в системный анализ. - М.: Высшая школа, 1989.
  • Система // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН. - М.: Мысль, 2001.
  • Система // Википедия. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (تاریخ دسترسی: 28.04.2025).

یادداشت‌ها

  1. ↑ «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
  2. ↑ «Множество элементов с отношениями между ними и между их атрибутами.» — Р. Фейджин, А. Холл, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17.
  3. ↑ «Система определяется как некоторое отношение, определённое на декартовом произведении некоторого семейства множеств.» — М. Месарович (цит. по А. И. Уемову), Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 82.
  4. ↑ «Системы исследуются по их функциональному поведению: они подвергаются определенным воздействиям (данные на «входе» систем) и регистрируются их ответные реакции (данные на «выходе»); полученные результаты «кодируются на языке свойств системы.» — Ю. В. Сачков, Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 129.
  5. ↑ «Система... воспринимает некоторые входы и... производит такие выходы, которые обеспечивают достижение цели – максимизации некоторой функции входов и выходов» — Ричард Кершнер (цит. по С. Янгу), Системное управление организацией. С. 16.
  6. ↑ «Системный анализ — методология исследования... с помощью представления этих объектов в качестве целенаправленных систем...» — Ю.И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой».
  7. ↑ «Затем в определениях системы появляется понятие цель.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 18.
  8. ↑ «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский,
  9. ↑ «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 20.
  10. ↑ «...понятие «система» стало широко использоваться в различных областях знаний, заинтересовало инженеров, и на определенной стадии развития научного знания теория систем оформилась в самостоятельную науку.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем. С. 5.
  11. ↑ «Выбор определения системы отражает принимаемую концепцию и является фактически началом моделирования.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, Теория систем и системный анализ. С. 22.
Retrieved from "https://systems-analysis.info/int/index.php?title=Concept_of_a_system_—_مفهوم_سیستم&oldid=1119"