Concept (NL)
Definitie
Concept — dit is een abstracte cognitieve structuur die de wijze uitdrukt waarop de werkelijkheid wordt gesystematiseerd, doordacht en geïnterpreteerd. In de filosofie wordt een concept opgevat als een mentale eenheid die het kader bepaalt van het mogelijke denken over een klasse van objecten of verschijnselen. In de wetenschappelijke kennis vormt een concept de fundamentele organisatievorm van kennis, die ten grondslag ligt aan de opbouw van theorieën, modellen en onderzoeksmethoden.
Concepten weerspiegelen de werkelijkheid niet enkel, maar construeren actief de manieren waarop zij wordt voorgesteld, en bepalen daarbij de criteria voor onderscheiding, veralgemening en verklaring van verschijnselen.
Aard van concepten
Ontologische status
- Realistische opvatting: concepten worden beschouwd als abstracte entiteiten die onafhankelijk van menselijke denkhandelingen bestaan.
- Psychologische opvatting: concepten worden geïnterpreteerd als mentale voorstellingen of cognitieve structuren, gevormd door processen van waarneming, geheugen en veralgemening.
- Functionele opvatting: een concept wordt gedefinieerd via het vermogen tot classificatie, onderscheiding en operationalisering van objecten binnen cognitieve activiteit.
Epistemologisch aspect
Concepten dienen als middelen voor:
- het vormen van begrippen,
- het structureren van kennis,
- het opbouwen van verklarende modellen,
- het vormen van waarheidscriteria en het rechtvaardigen van kennis.
Concepten leggen de basis voor het opbouwen van cognitieve kaarten van de wereld, en bepalen de mogelijke manieren waarop vragen worden gesteld en antwoorden worden geconstrueerd.
Logisch-semantisch aspect
In het kader van logische analyse worden concepten beschouwd als structuren met:
- interne bepaaldheid (een complex van wezenlijke kenmerken),
- grenzen van toepasbaarheid (het domein van objecten dat door het concept wordt omvat),
- regels voor transformatie en gebruik in redenering.
Concepten zijn verbonden met lexicale uitdrukkingen, maar zijn daar niet toe te herleiden: dezelfde lexicale uitdrukking kan in verschillende contexten verschillende concepten aanduiden.
Structuur van concepten
Klassiek model
Een concept wordt gekenmerkt door een verzameling noodzakelijke en voldoende kenmerken die bepalen of een object tot de betreffende klasse behoort. De formele definitie van een concept is gebaseerd op strikte logische grondslagen.
Prototypisch model
Een concept is georganiseerd rondom een prototype — de meest karakteristieke of typische vertegenwoordiger van de categorie. De kenmerken van een concept kunnen variabel zijn en zijn niet altijd strikt noodzakelijk, terwijl het lidmaatschap van een concept wordt bepaald door de mate van gelijkenis met het prototype.
Exemplarische theorie
Een concept wordt gevormd als een verzameling van onthouden concrete exemplaren van objecten, zonder dat er één gemeenschappelijke verzameling kenmerken wordt vastgesteld. Classificatie vindt plaats op basis van vergelijking met bekende exemplaren.
Functies van concepten
- Classificerende functie: het ordenen van de waargenomen verscheidenheid van objecten en verschijnselen in categorieën.
- Interpretatieve functie: het bieden van een betekeniskader voor het begrijpen van ervaringen en wetenschappelijke gegevens.
- Communicatieve functie: het mogelijk maken van overdracht en bespreking van kennis via gemeenschappelijke begripsstructuren.
- Methodologische functie: het bepalen van onderzoeksrichtingen en manieren om hypothesen te formuleren.
- Heuristische functie: het stimuleren van de zoektocht naar nieuwe verbanden, wetmatigheden en verklaringen.
Kenmerken van concepten
- Abstractheid: concepten abstraheren van de concrete individuele eigenschappen van enkelvoudige objecten en leggen gemeenschappelijke trekken vast.
- Algemeenheid: concepten brengen objecten samen in klassen op basis van relevante kenmerken.
- Dynamiek: concepten kunnen worden verfijnd, gewijzigd of vervangen in het proces van kennisontwikkeling.
- Contextualiteit: de betekenis van een concept kan variëren afhankelijk van de theoretische, praktische of culturele context.
- Samenhang: concepten vormen systemen die onderling verbonden zijn binnen bredere cognitieve schema's.
Rol van concepten in wetenschappelijke kennis
Concepten zijn elementen van wetenschappelijke paradigma's die bepalen:
- de wijze waarop wetenschappelijke vragen worden gesteld,
- de methoden voor het verzamelen en interpreteren van gegevens,
- de vormen van het opbouwen van verklarende modellen,
- de criteria voor bevestiging of weerlegging van hypothesen.
Het veranderen van fundamentele concepten leidt tot wetenschappelijke revoluties en de herstructurering van kennissystemen. Voorbeelden zijn:
- de overgang van het Newtoniaanse naar het relativistische concept van ruimte en tijd,
- de overgang van de klassieke genetica naar de moleculaire biologie.
Concepten en taal
De verbinding tussen concepten en taal blijkt uit het feit dat:
- concepten expliciet kunnen worden uitgedrukt in taaltekens (termen, definities),
- taal dient als middel voor het vormen, overdragen en wijzigen van concepten,
- verschillende taalsystemen de conceptuele schema's van de werkelijkheidsperceptie op uiteenlopende manieren kunnen structureren.
Niettemin is de conceptuele structuur van het denken niet uitputtend in taalkundige uitdrukking gevat en kan zij niet-verbale cognitieve vormen omvatten (beeldende, schematische en andere representaties).
Probleemvelden van concepten
Filosofische doordenking van concepten hangt samen met een aantal sleutelproblemen:
- het probleem van de bepaling van de aard van conceptuele entiteiten (realisme versus psychologisme),
- het probleem van de structuur van concepten (striktheid van kenmerken versus prototypiciteit),
- het probleem van de vorming en verandering van concepten (aangeboren aard versus empirische herkomst),
- het probleem van conceptuele relativiteit (verschil in conceptuele schema's in verschillende culturen en theorieën),
- het probleem van de adequaatheid van concepten ten opzichte van de werkelijkheid (de kwestie van de objectiviteit van conceptuele schema's).
Verwijzingen
- Stanford Encyclopedia of Philosophy: Concepts
- Internet Encyclopedia of Philosophy: Concepts
- Britanica: Concept (Philosophy)
Zie ook
- Begrip
- Wetenschapsfilosofie
- Epistemologie