Comparison of alternatives — مقایسه گزینهها
مقایسه گزینهها — رویهای کلیدی در نظریه تصمیمگیری است که هدف آن تعیین تفاوتها یا روابط ترجیحی میان دو یا چند جایگزین میباشد. این رویه پایهای برای ساختن انتخاب مستدل است و مرحلهای میانی میان ارزیابی و گزینش راهحلها به شمار میرود. مقایسه جایگزینها نهتنها یک مرحله فنی از انتخاب، بلکه ابزاری محتوایی برای تحلیل است. این فرآیند نهتنها امکان انتخاب را فراهم میکند، بلکه درک بهتری از ماهیت جایگزینها، فهم عمیقتری از پیامدهای انتخاب و استحکام بیشتر در توجیه تصمیم اتخاذشده را نیز ممکن میسازد.
ویژگیهای کلی
مقایسه بر اساس ویژگیها (نشانهها، پارامترها)یی که گزینهها را توصیف میکنند انجام میشود. این فرآیند امکان تعیین موارد زیر را فراهم میکند:
- کدام جایگزینها ارجح هستند،
- کدامیک همارزند،
- کدامیک در زمینه جاری قابل مقایسه نیستند.
نتیجه مقایسه، حکم ذهنی یا رسمیشده شخص تصمیمگیرنده (ش.ت.) را درباره وجود برتری یک جایگزین نسبت به دیگری، یا معادل بودن آنها یا نامعین بودن رابطه میانشان، بیان میکند.
اشکال مقایسه
مقایسه میتواند به صورتهای زیر باشد:
- زوجی — روابط میان دو گزینه تحلیل میشود (رایجترین شکل).
- گروهی — روابط میان مجموعهای از جایگزینها بهطور همزمان بررسی میشود.
- عنصری — گزینهها بر اساس معیارهای جداگانه مقایسه شده و سپس تحلیل تجمیعی انجام میگیرد.
- انتگرالی — پس از ارزیابی مقدماتی بر اساس تمام معیارها، بهعنوان مقایسه جامع نهایی بهکار میرود.
انواع روابط در مقایسه
در عمل، اشکال زیر برای بیان روابط مقایسهای میان گزینهها متمایز میشوند:
- همارزی (برابری) — دو گزینه به یک اندازه قابل قبول یا از نظر سطح ترجیح غیرقابل تمایز تلقی میشوند.
- ترجیح (سخت یا نرم) — یک گزینه نسبت به دیگری بهتر یا دستکم نه بدتر در نظر گرفته میشود.
- ناقابل مقایسه بودن — به دلیل کمبود اطلاعات، عدم قطعیت یا ماهیت متفاوت نشانهها، تعیین اینکه کدام گزینه بهتر است ممکن نیست.
چنین روابطی میتوانند هم به شکل صریح (از طریق اظهارات ش.ت.) و هم به شکل ضمنی (از طریق رویههای ساختاریافته یا الگوریتمهای مقایسه) ثبت شوند.
رویکردهای مقایسه
مقایسه میتواند بر اساس رویکردهای مختلفی انجام شود:
- مقایسه کلامی — از طریق اظهارات ذهنی («A بهتر از B است»، «هر دو قابل قبول هستند»، «نمیتوان گفت»).
- مقایسه رتبهای — از طریق مرتبسازی تمام گزینهها بر اساس درجه ترجیح.
- روابط دوتایی — تخصیص یکی از روابط ممکن (بهتر، بدتر، همارز، ناقابل مقایسه) به هر جفت از گزینهها.
- ارزیابیهای تابعی — گزینهها بر اساس مقادیر یک تابع تجمیعی (مانند تابع مطلوبیت) که ترجیحات ش.ت. را منعکس میکند مقایسه میشوند.
نقش ترجیحات ش.ت.
ترجیحات شخص تصمیمگیرنده پایه هر مقایسهای هستند:
- میتوانند به شکل صریح بیان شوند — از طریق دستورالعملها و ارزیابیهای مستقیم.
- میتوانند در فرآیند مقایسه آشکار شوند — از طریق توالی تصمیمات یا اقدامات اتخاذشده.
- ترجیحات اغلب با استفاده از مدلهای روابط دوتایی رسمیسازی میشوند یا به توابع عددی که ترجیح را منعکس میکنند تقلیل مییابند.
مهم است که توجه داشته باشیم ترجیحات ش.ت. میتوانند:
- ناسازگار باشند (برای مثال، به دلیل ذهنیت).
- زمینهای باشند (وابسته به صورتبندی مسئله و شرایط).
- سلسلهمراتبی سازماندهی شده باشند (در صورت وجود چندین سطح از معیارها و اهداف فرعی).
مقایسه و ساختاردهی
مقایسه گزینهها ارتباط تنگاتنگی با ساختاردهی مقدماتی موقعیت مسئله دارد: تعریف معیارها، تعیین نشانهها و تدقیق اهداف. بدون این کار، مقایسه در معرض خطر ذهنی و ناقص بودن قرار میگیرد.
علاوه بر این، دقیقاً از طریق مقایسه اغلب موارد زیر آشکار میشوند:
- نواقص در تعریف معیارها.
- تناقضات در ارزیابیها.
- شکافها در ترجیحات ش.ت.