Besluitvorming onder risicovolle omstandigheden

Besluitvorming onder risicovolle omstandigheden — dit is het proces van het kiezen van de beste alternatief in een situatie waarin het resultaat niet alleen afhangt van de handelingen van de beslisser (BV), maar ook van toevalsfactoren waarvan de kans bekend is of redelijkerwijs kan worden geschat. Dergelijke situaties worden gekenmerkt door onvolledige zekerheid: de mogelijke uitkomsten zijn bekend, maar het resultaat van een specifieke keuze is niet volledig vooraf bepaald, maar slechts met een bepaalde waarschijnlijkheid.

Kenmerken van een risicosituatie

Tot de voorwaarden van een risicosituatie behoren taken waarbij:

• de mogelijke toestanden van de externe omgeving (scenario's) bekend en optelbaar zijn;
• aan elke toestand een numerieke kans op het optreden ervan kan worden toegekend;
• het resultaat van de keuze een toevalsvariabele is die afhangt van de gezamenlijke werking van de beslissing en de opgetreden toestand van de omgeving.

In tegenstelling tot volledige zekerheid, waarbij het resultaat eenduidig is, en tot onzekerheid, waarbij de kansen onbekend zijn, maken risicosituaties het mogelijk numerieke beoordelingen toe te passen op basis van probabilistische veronderstellingen.

Belangrijkste selectiecriteria onder risicovolle omstandigheden

• Criterium van de verwachte effectiviteit (wiskundige verwachting) — het alternatief met de hoogste gewogen gemiddelde resultaatwaarde wordt gekozen.
• Criterium van Savage (minimalisering van het maximale spijt) — er wordt niet gekeken naar de absolute effectiviteit, maar naar het maximale mogelijke "verlies" door af te zien van de optimale beslissing in elke toestand.
• Criterium van Hurwicz — combineert pessimisme en optimisme.
• Entropiecriterium — houdt rekening met de mate van onzekerheid in de kansverdeling en streeft naar vermindering van het informatierisico van de keuze.
• Criterium van Germeier — gericht op het minimaliseren van verliezen, met name bij taken waarbij de gevolgen van een fout kritisch zijn.

De keuze van het criterium hangt af van de gedragskenmerken van de BV: de risicobereidheid, de mate van verantwoordelijkheid en het doel van de analyse (maximalisering van inkomsten, minimalisering van verliezen, stabiliteit van het resultaat).

Subjectieve schatting van kansen

Subjectieve kansschattingen worden door de BV gevormd op basis van ervaring, oordelen en expertinformatie. Dit is met name van belang in situaties waarin geen statistische gegevens beschikbaar zijn of waarbij de kans op gebeurtenissen niet objectief meetbaar is. Subjectieve kansen worden op dezelfde wijze gebruikt als objectieve kansen, maar vereisen zorgvuldige verificatie en afstemming binnen de besluitvormingsprocedure.

Instrumenten en weergave van beslissingen

• Matrices van partiële effectiviteit — geven beoordelingen van resultaten weer voor alle combinaties van «alternatief × omgevingstoestand»;
• Beslissingsbomen — illustreren opeenvolgende keuzes en kansen in elke fase;

• Nutsfuncties — maken het mogelijk niet alleen het resultaat in aanmerking te nemen, maar ook de subjectieve houding van de BV ten opzichte van dat resultaat.